Творы

Гдзе чорт не можа, там бабу пашле

Адзін мужык ды добра з жонкай ладзіў, А гэта ж чорту ў горле косць, І што ён толькі ні рабіў — не звадзіў, І немарасць бярэ і злосць. Чорт з хаты вон ідзе, хвастом трэ вочы; Жаль душ яму, а навет стыд; Не раз не еўшы быў, не спаўшы ночы, А скутку ніц [44] — сабе абрыд! Калі глядзіць, шкулдык, шкулдык бабуся, Якраз у тую вёску йдзець; Чорт думае: дай бабе пакланюся, — Яна іх пэўне развядзець? Прад бабай чорт такім харошым стаўся, Аж вышчырыўся бабін клык. Чорт жаль свой расказаў і абяцаўся Даць бабе пару чаравік, Як толькі муж ды жонку аддубасе, І прысягу па-свойму даў; А баба внэт [45] за дзела узялася! (Чорт бабу, пэўне, добра знаў Яшчэ тагды, як яблык крала Эва У раі божым, гдзесьці там, З таго праклятага праз Бога дрэва, Што праз яго прапаў Адам!!) Вот бабка зараз шусць да жонкі на сакрэты, Давай хваліць: што добра так жывуць, Што рэдка гдзе такой знайсці кабеты, А лепшых дык нігдзе не чуць. А можна бы і лепей навет жыць, Каб жонка ведала сакрэт, Умела як на тое варажыць, — Яшчэ бы лепшы стаў ёй дзед! «Ёсць у мужчын на самым гарляку Грубейшы валасок адзін; Як спіць, — згалі яго, дык будзе да вяку Слухмяны для цябе, як сын!» Тут бабе жонка надала, што мела, І баба з Богам выйшла вон, А жонка з радасці і полудня не ела, — Што век жа будзе добры ён! Мужык гарэ, а блізка ля мяжы, А баба міма йдзе… шкулдык — І стала! кажа: «Божа, памажы!» Як трэба адказаў мужык. «Што добрага чуваць, бабуся, ў людзях?» — «Ай, чула, чула дзісь я шмат! Ці то казаць, ці не казаць? бо страх. Цяпер на брата ідзе брат, А жонкі вернай, — гдзе цяпер шукаць?.. І у тваей каханак ёсць; Змаўлялася, — як будзіш у полі спаць, Дык брытвай табе зробе штосьць!..» Сказаўшы гэта, марш у лес бабуся, Як ліс, лягла за першы куст, Ціхусенька ляжыць, хоць кашаль дуся, Не пусце навет пары з уст! Аж жонка з полуднем ляціць ад вёскі, Схаваўшы брытву у кішэнь; На вобмежку паставіла дар Боскі І кліча мужа, як штодзень. Ён хмурны штось і есць не надта хоча, А потым зараз лёг заснуць. Заснуў! а жонка ў кішані шамоча… Дастала брытву — і чуць-чуць… «Га! рэзаць, подлая ты душагубка?» — Зароў, як той шалёны бык. «Дык вот якая ты, мая галубка?..» І дай біць жонку той мужык!.. Здзівіўся чорт, што баба так зрабіла. Узяў яго прад бабай ляк [46] . Ціжэмкі [47] бабіны наткнуў на вілы, Здалёка даў, баяўся так, Каб баба і яму жыцця не струла [48] , Не нарабіла ў пекле штук, Не набрахала б там, што чула, Або што ён — яе байструк. З тых пор, як чорт гдзе не дарадзе, Там слухае ён бабскіх рад, У бабскай круціцца грамадзе І ў пекле тым трымае лад!

44

Скутку ніц (польск.) — без ніякага выніку.

45

Внэт (польск.) — хутка, мігам.

46

Ляк — сполах.

47

Ціжэмкі — абутак з тканіны; палатняныя, парусінавыя або шаўковыя тапці.

48

Не струла (польск. stru'c) — не атруціла.

Кепска будзе!

Як я толькі нарадзіўся — Бацька сказаў: «Кепска будзе!» Ну дык жа ж не памыліўся: Здзекавалісь Бог і людзе. А чым кепска? — бо на марцы Я радзіўся (пост праўдзівы, Цяжкі месяц гаспадарцы. Як пражыў хто, — будзе жывы). Пераеўся хлеб да крышкі, Бульбы толькі як пасеяць, І прыварку [49] ані лыжкі, І скаціна — хоць развеяць; Ні саломкі, ні то сена, Хоць бы на раз для скаціны; А тут дроў ані палена, А тут яшчэ нарадзіны! Трэба ж бабе бохан хлеба І гарэлкі ж трэба пляшку, Яшчэ ж хрысціць хлопца трэба… Вот і думай, як сярмяжку Нясці жыду пад заставу [50] Ці прадаць каня, кароўку? «Сеў, - казаў ён, — я на лаву, Узяўшыся за галоўку, І заплакаў, аж заліўся, Так, як бацьку пахаваўшы… Кепска зрабіў, што радзіўся, Кепска будзе, свет пазнаўшы!» Ці то слова йшло урокам, Што сказаў у кепскім часе, Ці хто кінуў такім вокам?.. Ну і доля ж удалася! І збылося ж бацькі слова! Вот у тыдзень вязуць гэта Хрысціць мяне да Макрова Кумоў двое і кабета. У Аборках [51] мост сарвала, А я ж быў — чуць жывы, слабы. Рада — ў раду, на тым стала, Што ахрысцяць з вады бабы. З Беразіны [52] жменяй вады Кума сама зачарпнула, Паматала сюды-туды. Трэйчы на мяне лінула. «Вот і хрэст увесь тут, — кажа, — І ксёндз хрысце гэтаксама, Толькі яшчэ чымсь памажа, А хлопцу ўсё роўна — яма! Хоць бы жывым хоць давезці, Каб дарогай не сканала, — Скажуць — кепска вязла гдзесьці Або туга спавівала!..» Гэтак мяне пахрысціўшы, Вязуць назад ужо да маткі, Вочы добра пазаліўшы, Ледзьве уняслі да хаткі. Закусіўшы тут як трэба, Пакумаліся, і квіта: Баба ўзяла бохан хлеба, Пляшку водкі, торбу жыта; Разышліся і паснулі. Матка ж мяне калыхае: «Люлі, - шэпча, — сынок, люлі…» А як зваць? — сама не знае. Вот назаўтра спазарання Бяжыць матка да кумошкі Ды пытае: як празванне Далі сыну? Лёну трошкі Тут прынесла пры здарэнню, Трошкі сала, круп са жменю… А кума ж была праворна: Хоць што збрэша — не запнецца; Круце сабе ў сенях жорна, Трэба ж салгаць! Куды ж дзецца? «Імя, — кажа, — твайму сыну Ксёндз хацеў даць па кантычцы, Думаў ён, можа, з гадзіну, Узяў ксёнжку, як стаў рыцца, Дык даў потым з каліндарка» [53] ! Матка прандзей з хаты ў сені, Як бы цівун гнаў па карку, Усё шэпча то імене: «Аліндарку, Аліндарку!» Прыляцеўшы так дадому, За калыску узялася І зрадзела, як святому, Што аж слязьмі залілася. І калыша, і галосе: Надта імя спадабала, Надта добрае здалося, Што такога і не знала! Вот і клікаць мяне сталі Скаліндаркай, Аліндаркай… Ну, як зналі, так і звалі. Але вот што з гаспадаркай? Наперш конь здох таго ж лета, І цялушка, як лань, пала… Матка ж, ведама, кабета, Затужыла і запала, Гадкоў зо тры пацягнула, Ў марцы й ручанькі згарнула. (А ўсё ў марцы, трэба ж гэта! А разумная была кабета!) З таго гора бацька бедны Стаў маркотны, як магіла. Было сядзіць такі бледны… «Што ж ты гэта нарабіла?!» Гэтак скажа і заплача. (Хто ж пачуе, хто забача?) Потым дай памалу сватаць; Трэба ж, ведама, жаніцца, Каб было каму палатаць, Каб было у што змяніцца, А так усё памарнела: Куры, гусі, навет свінне. І свіння дзяцей паела, І карова марне гіне… Увосень давай шукаць пары, Ды ніводная не хоча; Аднэй бедны, другой стары, Трэця, чорт ве — што тароча: «Аддай, — кажа, — Аліндарку Куды-кольвек хоць на людзе, Сядзь на нашу гаспадарку, Тагды выйду, добра будзе!» Бацька кідаўсь зо тры тыдні, Яшчэ горай зажурыўся, Прадаў сякі-такі злыдні [54] , Разлайдачыўся, распіўся І умёр так пад гародам, Устраміўшы ў плот галоўку! Шапку найшлі аж за бродам І у шапцы залатоўку. А назаўтра прывёў соцкі Асэсара, паноў трое. Труп той зрэзалі на клёцкі… (А у марцы ж было й тое!) Мяне цётка, у апеку Ўзяўшы, трошкі падрасціла Ды якомусь чалавеку, Як за сына, адпусціла. Незадоўга змёрла цётка, Я стаў круглая сіротка. Ці гдзе днюю, ці начую, А ўсё бяду сваю чую! Пастухі збяруцца ў гаю, Пяюць песні ля бярозы, А мне чагось, сам не знаю, Смутна, цяжка, цякуць слёзы. Рос я гэтак за вачыма, Ужо трэйчы спавядаўся, Калі зімой да айчыма Ды ураднік заблукаўся. Я сяджу сабе на печы, Пляту лапці, ўю аборы, Ён паказуе праз плечы: «Што-то сын твой, — кажа, — хворы?» «То не сын! — айчым той кажа. — Ўзяў сіротку; дзякуй Богу, Добры ўдаўся: позна ляжа, Рана ўстане і адлогу Не запусце… спагадлівы; Маю сына, хоць не родны. Ажаню, як буду жывы, Будзе Богу й людзям годны!» «А лет сколькі?» — той пытае. «Дваццаць, — кажа, — мусіць, мае?» «А зваць як?» — «Да Каліндарка!..» Ратнік піша усё шпарка. Як радзіўся, гдзе хрысціўся?.. Пісаў, пісаў дый паехаў! Бацька яго угасцілі, Далі торбачку гарэхаў… После таго, так не далей, Як у тыдзень і асэсар Шусць у хату (і з мадаляй). «А гдзе, — кажа, — той пасэсар, Твой Ліндарка, ці як звецца, Што хаваецца з някруцтва, Пляцець лапцікі на печцы?.. Ашуканства, баламуцтва!..» А я ж ехаць меў па дровы, Бацька клікнуў, іду ў хату… А асэсар — той — здаровы!.. Лясь мне ў морду, потым тату. Я ж узяў яго за грудзі І піхнуў лыбом у дзверы. Ён як раўкне: «Гэй вы, людзі, Тут разбой! Прыміце меры!.. Тут рыштант, брадзяга скрыты, — Вот і лэб калісь быў брыты, — Вяжы ўсіх, нараджайся!..» Мяне лясь! «Ты хто? Сазнайся!..» — «Скаліндар, — кажу, — сірота!..» Пацягнулі па дарозе, Завязалі і варота, Мы ж спыніліся ў астрозе… Астрог, братцы, паглядзеўшы Мімаходам, выглядае, І нічога: шык, не еўшы, І ў астрозе не бывае, Але лепшы ў хаце голад, У дарозе велькі холад, Найцяжэйша праца ў полі, Як у той астрожнай долі! Відзеў пташку я у клетца, Як галоўкай потым б'ецца, Аж скрыдэлкам затрапоча — І сканае… жыць не хоча. Раз лісіцу, адкапаўшы, Прывязалі мы да кола: Стала ж грызці што папаўшы, Сабе бруха распарола, Растрыбушылась на часці, Каб не жыць так, хоць прапасці. Нашто — гадзіну, мядзянку, Пусці ў шклянае начынне, — Сама сябе без прастанку Будзе жаліць, покі згіне!.. Як ужо ж скаціна тая Або гадзіна праклята І та цану волі знае, Што ж для нашага-то брата, Меўшы розум не скацінны, Як знаць волю мы павінны?.. А ў астрозе ж няма волі, Ні ў чом няма і ніколі! У жалезе тыя дзверы, Пры дзвярах стаяць жаўнеры, А народ усё сярдзіты — Так як бы яшчэ не сыты Людскіх слёзаў, мукі, енку; Не гавораць памаленьку, А ўсё зыкам, а ўсё з лайкай, А ўсё з боем, ўсё з нагайкай. У дзядзінец нас як пхнулі, Дзвярмі тымі як грукнулі, Дык і свет мне тым закрыўся, Як бы у труну забіўся… Зараз старшы ўзяў за плечы, Хляснуў трэйчы, так, без рэчы, Ключы кінуў: «У халодну!» І аблаяў матку родну. Нас піхнулі, як у яму, Ў цёмну хату чварагранну [55] , Далі хлеба, вады меру І запёрлі, як за веру У цямніцах калісь гэта Замыкаліся ад света. Цёмна, зімна… Прытуліцца Няма куды! А каганец, Як бы губка, толькі тліцца… Заспявалі мы ражанец [56] . Пяём, плачым, аж галосім, Божай ласкі — Праўды просім! Ў такім енку, са слязамі І паснулі у той яме! Абудзіўся я з здзівення: Глядзіць ў шчэлачку праменне! Я падумаў: ласка ж Божа І сюды пралезці можа? Аглядаюся вакола, Як бы шукаў і тут Бога. Мне зрабілася васола, Не баюся я нікога, Зноў ражанец: «B'og ucieczka» [57] Бляю сабе, як авечка, Калі бразць ключом у дзверы, І крычыць хтось: «Гэй, вы, зверы, Вы, бунтоўнікі, паскуды, Выбірайцеся адсюды! Тут важнейшым трэба сесці, Вас у вобшчу здадзім гдзесьці!..» Павялі нас аж на гору… Па якомусь калідору… Дзверы, дзверы, ў дзверах дзюрка, І у каждай жа хвігурка Як бы тая ж выглядае, Гдзе ні глянеш, усё ж тая: Блішчаць вочы, твар, як гліна, І абросшы, як скаціна… У турме, як у тым гробе, Ў адну твар усіх паробе! Ішлі, ішлі гэтак з гоні. А смрод такі, што ад воні Мне аж дух у грудзях спёрла, Як бы цісне хто за горла. Тут нам хату паказалі, Упусцілі, развязалі, Вады далі, трохі хлеба І запёрлі зноў як трэба. Тут народу шмат сядзела. Глянуў я — душа самлела: Як падушкі, у іх твары, Ў хаце пуста, толькі нары. Ляжаць усе, з нас рагочуць, Навет мейсца даць не хочуць. «Давай, — кажа, — хоць на пляшку; А не даўшы, дык парашку Цёнгле [58] ты выносіць мусіш, А ўжо хлеба, дык не ўкусіш, — Мы табе наб'ём аскому, Покі вернешся дадому!» Я спалохаўся, баюся. «Войча наш!» — кажу, малюся… Бог даў спомніць: залатоўка Гдзесь была ў кашулі ўшыта, Што дала калісь жыдоўка, Што падвёз у млын ёй жыта. Прэндка сарваў тую лату, Кінуў злоты той на хату… І не ўгледзеў, як хапілі, Толькі відзеў — водку пілі. Тагды сталі нас пытацца, Ці застаўся хто у хатца? Адкуль, за што пасадзілі, Па якіх турмах хадзілі? Іншы вуча, на пытанне Даць якое паказанне: «Кажы, — кажуць, — знаць не знаю, Чый я ёсць, з якога краю. Малым быўшы, сляпых вадзіў; А падросшы, і сам брадзіў; Не прыпісаны да сказкі [59] , І так жыву з Божай ласкі. Бог мой бацька, зямля матка; Знаць не знаю» — уся гадка! Так да марца сядзім ціха, Не чуваць дабра, ні ліха, А у марцы шлюць бумагу, Каб дастаўлена брадзягу, Супраціўніка уласці, Улажэння першай часці, Што мянуецца «Ліндарам» Ды йшчэ б'ецца з асэсарам, Ды каб быў ў ланцуг закуты, На нагах каб былі путы, Праважацелі каб срогі [60] , Каб не сходзілі з дарогі, А каб проста да начала… І ці мала там пісана?! Вот назаўтра рана-рана Нам адзежка наша дана; Паскідалі мы сярмягі, Салдат узяў дзве бумагі, Нас звязалі — і ў дарогу!.. Я падумаў: «Дзякуй Богу! Хоць нас слоначка сагрэе! Вецерчык на нас павее! Можа, дожджык срыбны змоча! Можа, пташка засвяргоча?..» Аж заплакаў я, зрадзеўшы! От, здаецца б, і не еўшы Быў бы сыты на свабодзе, Як той кролік у гародзе. Тут, здаецца, і сканаў бы, За свабоду жыццё б даў бы! Скаўроначкі Бога хваляць, А пастушкі агонь паляць, А і слоначка прыгрэла, Аж мне ў душы паяснела. Да палудня ішлі гэтак, Пры дарозе шмат і кветак: То пралескі, то сасонка, Выгравае Божа слонка! Так пад вечар ў мейсцы сталі, У халоднай начавалі, — Было позна. Заўтра зрання, Якраз у дзень Звеставання [61] , Клічуць мяне да дапросу (Задаваць-то ужо чосу!). Той судзебнік маладзенькі, Такі быстры, хоць маленькі, Ўсё пытаецца ды піша І нагой усё калыша. Як спытаўся мяне, хто я? Я і спомніў сабе тое, Як вучыў там той з астрога: «Знаць не знаю я нічога!» І старога тут клікнулі, Папыталіся, раскулі І дадому павярнулі. А мне кажа: «Ты, брадзяжка, Сакрыў званне, будзе цяжка: Сорак розаг, потым роты! Скажы лепей — адкуль, хто ты?» А ўсё піша, піша, піша І нагой усё калыша. Пісаў, пісаў, даў другому І сам пайшоў кудысь з дому. Мяне зноў жа да астрогу, Толькі цяпер, дзякуй Богу, Адзінокі я застаўся. Айчым плакаў, як жагнаўся. «Помні, - кажа, — мяне, сыну, А я хіба што сам згіну, А цябе вярну да вёскі, Хіба б ужо гнеў быў Боскі Або б Праўда гдзесьці змёрла! Вырву цябе ім із горла: Бог паможа, проці сілы Праўда выйдзе, як з магілы!» Сказаў гэта, пакланіўся Ды ізноў слязьмі заліўся. І мне стала ў вачах цьмяна, Зашчымела ў сэрцы рана, Як бы штосьці адарвала, Сам не знаю, што мне стала? Калі гляну, ачунеўшы, — Я ў шпіталі, захварэўшы… Галава мая абрыта, Твар вадой ці чым абліты, А піць хочацца… здаецца, Рэчку б выпіў, каб пры рэчцэ! Так я праляжаў тры тыдні, Прадаў усе свае злыдні; Надта есці стаў памногу І паправіўсь, дзякуй Богу! Я ж тут ляжу, і ні рэчы, Што там стары гаспадара. А ён торбу ўзяў на плечы, Па начальству просьбы жара! Трэйчы Вільню, сем раз Ліду Ён адведаў. Трэба ж ведаць, — Прысягнуў, покі я выйду, Навет дома не абедаць! Раздабыў усе паперы, Запісаў мяне у сказку… Што і бацька б, можа, шчэры Не зрабіў такую ласку. Так увосень, ў замарозкі Прывялі мяне да вёскі, Пазбіралі шмат суседаў!.. Кожны гаварыў, што ведаў: Як я тут, калі радзіўся, Як і бацька мой жаніўся… Паказалі усё чыста, І што імя мне Каліста, Што завуць мяне Ліндарка, Так, на смех, што чыста гол, Як ліндар, што на фальварку: Весь маёнтак — ён ды вол. Асэсар быў ужо новы, Чалавечак так, нічога, Якісь ціхі, нездаровы І цярплівы… хваліць Бога! Пасля таго праз паўгоду Ў марцы ж мяне на свабоду, Дзякуй Богу, адпусцілі У той дзень, як і хрысцілі.

49

Прыварак — мука лепшага гатунку, грачаная, гарохавая, бабовая, а найчасцей ячная для прыгатавання розных страў.

50

Пад заставу — пад заклад.

51

Аборкі — вёска пад Маладзечнам каля Палачанаў са слынным старажытным драўляным касцёлам, рэшткі якога захаваліся дагэтуль (пабудаваны ў 1443 г., перабудаваны ў 1773 г.).

52

Беразіна — рэчка ў Аборках.

53

З каліндарка — з календара.

54

Злыдні — дробныя гаспадарчыя рэчы, транты.

55

Чварагранну — чатырохкутную.

56

Ражанец — ружанец, пацеры.

57

B'og ucieczka (польск.) — Бог маё сховішча, мой ратунак; пачатковыя словы каталіцкай малітвы.

58

Цёнгле — заўсёды.

59

Сказка — рэвізская сказка; спіс асоб падатковага стану, які складаўся пры рэвізіі-перапісе.

60

Срогі — строгі, суровы.

61

Звеставанне — веснавое свята 25 сакавіка (н. ст.).

У астрозе

Паперы прыйшлі у турму з акружнога, Што зараз зачнецца суд после Каляд. Сядзела ж там нашага брата і многа, Было і нявінных памежы нас шмат! Быў пан, што у банку краў грошы чужыя, Быў пісар, што выдаў паперы благія… Я сам тут сядзеў, а за што? каб спыталі, Дык я б не сказаў, і яны бы не зналі. А пісана так: «Што страбіў жывы знак». Калок на капцы (быў гнілы, як бурак) Пры полі маім мне стырчаў так, як скула, — Наехаў кабылай, і слуп той звярнула. Каб жа люльку паліць было чым, не красаўшы, Агонь разлажыў, той калок пашчапаўшы. Прыехаў дадому, пасеяўшы грэчку, Закінуў кабыле, забраўся на печку. Назаўтра, праспаўшыся добра уранку, Завець мяне сотнік, стукнуўшы па ганку: Ураднік склікае народ аж на поле, Пісаць там штось трэба яму ў пратаколе. Пайшоўшы, гляджу я — аж ён штось пытае: «Чыя то граніца і грэчка от тая? Хто слуп асмяліўся спаліць самапраўна? Калі то было? ці даўно, ці нядаўна?..» Ураднік жа піша, а я дык смяюся, Кажу: «Ох, я надта цябе ды баюся!» Пытаю: «Ці брат твой, ці бацька гніляк, Што ўзяўся пісаць пратакол шчыра так? Ці, можа, той кол толькі ёсць твой зямляк? А можа, вялікі якісь быў чынал, Ці спраўнік, ці большы яшчэ ганарал? Прыблуда! схавайся, адкуль ты прыйшоў, У нас ужо досыць такіх прыбышоў, І кожны згніе, бо як кол тут убіўся, А зрублены пень там згніе, гдзе радзіўся. Кабыла мая дык усіх вас паверне, Не то што чапаць, але толькі як п…!» А людзі рагочуць, зышоўшыся з хат, Бо кожны ўтапіць быў урадніка рад. А ён дыкі тое, што я кажу, піша, Другі раз спытае, чаго не паслыша. Мяне ж яшчэ болей ды смеласць бярэ. А дзядзька мой блізка за гоні арэ; Я ж, біч яго ўзяўшы, ды ззаду зайшоў, Урадніку трэйчы як дам меж вушоў! Аж ён закрычаў: «Калавур, тут разбой!» — І зноў запісаў, ўзяў паперы з сабой, Як сеў на каня, даў, аж пыл закурэў! Народ жа са смеху увесь аж памлеў. Смяёмся сабе, а таго неўдагад, — Ураднік — начальнік, не то што наш брат. За тыдзень жа сотнік павесткі прыпёр, Каб мы усе заўтра з'явілісь у двор. Тут пан прыляцеў, аж на тройцы з званком, Распытываць будзе пад строгі закон. Тут некуды дзецца, назаўтра, чуць свет, Мужчын з два дзесяткі, дванасця кабет Ідзём да двара, за малым не дзве мілі, Ідзём, а чаго? Каб мы зналі, хоць снілі! Адзін кажа, выйшаў то, пэўне, указ, Каб скінуць падаткі якія із нас; Другі, жэ зямлі дададуць ці аброк Даруюць за прошлы ці гэты хоць рок. Лгуць бабы, што біскупа вернуць ізноў Ці, можа, біць розгамі будуць паноў За тое, што немцам усё прадалі І надта пашмат што даўгоў завялі: У банках усе аж па вушы сядзяць, Кідаюць двары, на Парыжу глядзяць; Усе пушчы змялі у жыдоўскі кішэнь І жывуць так без заўтра, абы з дня на дзень. Ніхто не згадаў, чаго клічуць у двор, Ніхто не паняў, што то сотнік прыпёр! Прыходзім у двор, — той начальнік ёсць тут. Выходзе да нас, апрануўшы сурдут, Пытаецца так: «А за што вы, рабяты, Урадніка здулі, ледзь трапіў дахаты?» «За тое, — мы кажым, — што надта ён ласы: Што любе яешню, курэй і кялбасы; Унадзіўся надта ён лазіць па хатах Ды нюхаць, каторай муж служа ў салдатах; Свіннёй гаспадара у нашым гародзе, Праз дзверы улазе, праз вокны выходзе; Ды надта цікавы, каторы што мае, Не то што у свірны, ў кішэнь заглядае; На поле слупкі — і да іх яму наўда; Таго ж не ўтаропе, гдзе крыўда, гдзе праўда, Ён гад, каб пісаць, а рабіць ніц не робе, А нам ён дык так, як той кашэль ў хваробе!» Мы ж гэтак лапочым, а ён усё піша, Пытаецца толькі, а сам — як не слыша; А потым чытае: «Такія-то людзі Урадніка білі, цягалі за грудзі; Прызналіся самі, і як, і чым білі, І зналі самі, што закон праступілі Супроці начальства, законнай уласці І змовілісь вёскай урадніка ўкласці!» Зачыншчык жа я, — або я той калок Спаліў, а другіх я у бунт увалок; Дык мяне у астрог той жа час запярці І судзіць найстражэй па вялікай стацці! Чытае ён гэтак, а мне дык здаецца: Ён з нашага брата і з праўды смяецца; Бо ў законе ўсе роўны — і пан, і мужык [62] , А што ж то ураднік за велькі індык? Як ён каго трэсне, дык гэта нічога, Яго ж не даткні, так як Юр'я святога [63] ! То так думаў я, ажно выйшла не тое; Ураднік на службе, то дзела другое; Тагды сцеражы ты яго, як той скулы, Бо ён — то не ён, а то ёсць артыкулы, Раздзелы, стацці і ўсе зводы закона! Мужык жа, наш брат, той усюды — варона. Здалося ж мне так, што ці дурню, ці шэльме, Ці хітры ён будзе, багаты хоць вельме, Мундзір хоць надзене, жупан хоць бы новы, А дурнем жа будзе дурны, безгаловы; А шэльму жа нюхам пачуе сабака, І ўсюды для шэльмы чэсць будзе яднака. І прыказка ж кажа, што Бог — не цяля, З усёй грамады пазнае круцяля! Законы ж, а думачкі нашага брата, Як ноч, а то дзень; гэта будні, то свята. Вот гэтых законаў паняць я не мог, За гэта ж цяпер я папаўся ў астрог. Цяпер ужо тут дык мне вочы працёрлі, Пазнаў, як у бацькаву хату запёрлі… Ото ж і завуць і мяне на той суд, Вучыць шанаваць і начальства, і кнут, І слуп, што гніець, стаячы ля дарог, Бо начал, кнут і слуп то даў Бог!

62

Бо ў законе ўсе роўны — і пан, і мужык — судовая рэформа 1864 года абвясціла роўнасць усіх саслоўяў.

63

Святы Юр'я (Георгій) — вялікапакутнік, празваны таксама грэкамі «вялікім святым»; за гарачую прыхільнасць ідэям хрысціянства быў абезгалоўлены; дзень смерці 23 красавіка — рэлігійнае свята.

Быў у чысцы!

Раз у дзень задушны [64] , якраз апаўночы, Іду я дадому… а цёмна і ўюга — Не каб заліўшы саўсім ужо вочы, Але так, у меру падвыпіўшы туга; Іду і мяркую: ці то цяпер шчасце, Як паноў не стала, ці то была доля? І лічу на пальцах: паншчызны дванасце, А гадоў да трыццаць, як настала воля… Там быў аконам, камісар і цівун, Намеснік, ляснічы, хмістрыня, паны. І кожны меў права узяць за бізун, І кожны меў права да нашай спіны… А цяпер?.. Ой, штосьці кепска выходзе, Цяпер ці не болей настала паноў, Не надта свабодна у гэтай свабодзе. І давай я лічыць паноў новых зноў: Стараста, соцкі, пісар, старшына, Пасрэднік, ураднік, асэсар і суд, З'езд міравы, прысутства і сход… Аж паднялася са страху чупрына, Аж пальцаў не стала на весь гэты шчот. А пальцамі ж трэба карміць гэты люд!.. Іду… калі, шусць, як маланкай спаліць, Стаіць, так якраз, што умёр, аканом. Прыгледжуся — ён, тыкі ён і стаіць, І стрыжаны ж вус, і стаіць з бізуном… Схудаўшыся толькі: скура ды косць. А белы весь чыста, белы, як снег, Толькі на сэрцы плямачкі ёсць І плямкі на пальцах — мусіць, то грэх?.. «Браціку, — кажа, — браце Мацей! Ратуй маю грэшную душу З чысца [65] , з рук подлых чарцей, Альбо навекі загінуць я мушу! Дваццаць пяць лет, што у чысцы я пёкся, Усе грахі выбыў, усіх жа адрокся, Толькі на сэрцы вот грэх, як смала, Прыліп да мяне і не змыты; То за жонку тваю: саграшыў, як жыла, За цябе, што нявінне быў біты. Ох, ідзі ты са мной, зачарпнуўшы вады, Аж да чысцу таго, аж на дне, І выбач ты мяне, што як быў малады, Твая жонка-краса спадабалася мне. І палій ты вадой мне на сэрца, Мацей, Буду Бога маліць за цябе, за дзяцей!» Я заплакаў з жалю, але думаю: досць Нацярпеўся і ён, балазе што жывы, Гэтак ссох ад агню — толькі скура ды косць. Пайду ў чысцец я той, пагляджу на дзівы! І дзівы ж, браце мой, у тым чысцу, але! Чэрці кормяць смалой і гатуюць ў смале, І цягаюць, і рвуць, запрагаюць у воз, Кручком цягнуць кішкі і зубамі за нос, Вочы колюць ражном, пазурамі рвуць твар, Скрабуць скуру нажом, як на боты тавар. І каго ж тут няма? — тут і пан, і жабрак, Ганарал і салдат, аканом і мужык. А што баб і дзявок — сказаць так — Ўтрое больш, як мужчын ёсць на лік. Хто за што, а як баб — дык найбольш за язык. Языкі ж даўжыні — так, як добры ручнік. Іх і паляць смалой, і нажамі скрабуць, І ніяк дабяла прапаліць не магуць. Надта шмат маладых, што дурылі мужоў; Чараўніц, а і зводняў старых, Тут я шмат і знаёмых найшоў, Але так не чапаў ужо іх. З мужыкоў тут не надта каб шмат, А ўсё больш дык багатых паноў. На зямлі адцярпеўшы, наш брат На той свет, як па масле, пайшоў. А панам дык і трудна цярпець Без прывычкі, дык стогнуць, аж страх! Глянеш, пан, як, здаецца, мядзведзь, А чорт дышлам запрог і трах-тарарах, Бічам б'е, ражном пора у тыл, Морду круце набок і за кудлы трасе; Стук і крык, аж віхор круце пыл, Так пан чортавы воз той нясе. Там паны і муруюць й аруць, Вымятаюць і свінні пасуць, А смалу дык, як мёд, там жаруць, А камення, як горы, нясуць, — Усё ў пекле каб дно як зрабіць, А ўсё толку няма іх работы нігдзе: Тут яны робяць усё, абы збыць, І там ім гэтак работа ідзе. Я ж то думаў, што ксяндзоў тут няма. Калі зірк! аж і ксёндз тут сядзіць: Чорт яго аблажыў грашыма, Запаліў у грашах тых, і ксёндз так гарыць. А другі дык вісіць, але як? — Дык і стыдна мне вам гаварыць, А са стыду чырвоны, як рак, Вочы жмура, як кот, і гарыць. А тут баба яго так кляне Ды так лае з астатніх жа слоў, Што, каб гэтак хто лаяў мяне, Я б яго з свету даўно перавёў. Станавы, старшына і тый тут. Тым дык чорт усё грошы збярэ, Скруце цвёрды круцель або жмут Ды ў горла запрэ і даўбешкай пярэ; Каласірам [66] ці чым там паліў, І жмут той у горле агнём запаліў… Але ж і ёсць там народу, аж цьма! І роду ўсякага, і стану, і веку, Хто не жыў на зямлі, таго тут няма; Няхай Бог сцеражэ там быць чалавеку! Ледзь я прайшоў аж у тую кануру, Гдзе аконам Бізуньскі цярпіць. Чорт і яго запрагае у фуру. Спацеўшы бедны, а енча: «Дай піць!» Я брызнуў крапідлам на твар, Ён аж зрадзеў, як дзіця, Як хапіўся рукой за той каламар [67] , Што ўзяў я з вадой яму для піцця, Дык высахла зараз вада аж да дна; Ён стаў такі светлы, як гэты дымок, Стаў нікнуць, засталася пара адна, І знік так, як нікне на слоньцы аблок. Не помню, як выйшаў я з чысцу таго, Праснуўся у хаце на печы аж днём. Усе кругом плачуць, не ведаць чаго, А пале мяне дык так, як агнём! Трашчыць галава, баляць усе косці, І надта вады зажадалася піць. Напіўся і зноў паў я у млосці!.. От давялося ж у чысцы мне быць.

64

Дзень задушны — дзень памяці памерлых, 1 лістапада.

65

Чысцец — паводле каталіцызму, месца часовай кары за дробныя грахі па смерці чалавека, куды ён трапляе пасля апошняга «Божага суда» і дзе адбывае пакуты; адпакутаваўшы (з дапамогаю родных і блізкіх, якія ў гэты час моляцца за душу нябожчыка), ён трапляе на неба.

66

Каласір — газа.

67

Каламар — чарніліца; тут у сэнсе конаўка або іншая пасудзіна.