Вячэрнія ветразі

ІХ

У пакоі вялізным святло змярцвелае. На стале паперы і плецены стэк. За сталом авантажны, матава-белы, З рудаватым чубам сядзіць чалавек. Ён глядзіць з пагардай пустымі вачыма, Праўнук пана, ўнук пана і пана сын. Вось такія калісьці сядалі ў Рыме Па патрэбе сваёй на вачах у рабынь. І такая прага з'явілася ў сэрцы Да святла, жыцця, барацьбы і людзей, Што Рыгор вырашае лепей памерці, Але выйсце шукаць, не губляць надзей. "Як ён мог памылку зрабіць такую?!! Адысці ад дачкі і змяняць яе На агонь і прэнг, на цэлю глухую, На чужынца, што ў вочы твае плюе. Не пабачыць яе і знікнуць навекі, Да Абрама пайсці на жорны малоць, Не пабачыць адзінага чалавека, У якім Рыгорава кроў і плоць". І Чаховіч зручней прымасціўся на крэсле, І сказаў, сабраўшы волю ў кулак: – Хай не думае пан, што мне вельмі весела Ў гэтым доме сядзець і маўчаць вось так. Афіцэр, ашаломлены гэтым нападам, Паглядзеў на Рыгора. А той яму: – Захапілі ў палон дзеля нейкай радасці Торбу костак старых і сцягнулі ў турму. Ўсё жыццё я пляваў на вашу палітыку, Бо вучэнні розныя - гэта хлусня. Я б асобу вашу, пагардай набітую, На адзін каменны молат змяняў. Афіцэр на Рыгора з цікавасцю глянуў. Сапраўды цікава: сядзіць чалавек І на мове нямецкай лае старанна Тых, хто зараз яго прывялі на здзек. Ці дурны ён, ці проста не вінаваты, Ці такі ўжо хітры, што нельга пазнаць? Афіцэр зацікавіўся гэтым надта І дазволіў Рыгору пакуль што крычаць. Той, забыўшыся, лаяўся па-беларуску: – Каб вас, дурняў, выкаціла да нагі, Каб вам дзеці труну змайстравалі вузкую, Калі ў вашага брата ў кішках мазгі.  Зноў нямецкай мовай, адменнай і чыстай: – Я ненавіджу вузкую вашу мараль, Ўсіх нацыстаў, фашыстаў, сацыялістаў, Тупалобую, абмежаваную шваль. Артадоксы паршывыя, што скавалі Бруднай нормай бязмежную душу маю, Мой святы мікракосм, да дна ідэальны, У якім цень бога я пазнаю! Дайце мне па-шляхецкаму spokoj swiety, Я не хам, не мужык, што гарбее ў зямлі. Я належу да расы інтэлігентаў, У руках якой надзея зямлі. І Рыгор мудрагеліста ляпаў такое, Што нагадваў вар'ята самому сабе: – Часткі космасу ў вечным ляжаць неспакоі, У адвечнай, фатальнай, нямой барацьбе. Але я душою веру глыбока, Што Хаду калісьці узнікне з імглы, Што адвечнае зло ў сімвале Локі Будзе богам прывязана да скалы.  Ён, нарэшце, ў такі лабірынт забіўся, Што, на крэсле седзячы, як на нажы, Рэспектабельны немец і сам здзівіўся, Калі раптам вылаяўся, як мужык. І спытаў Рыгора:  - Пан уяўляе, Для чаго яго сюды прывялі?  І Рыгор адказаў: – Добры ратай ўзнімае Папярэдне дзірван абложнай зямлі. Я мяркую, вам трэба народ выхоўваць, - Да душы людзей не даходзіць рука, - Вам патрэбны людзі жыцця духоўнага. Я для вас, вядома, такая каштоўнасць, Квінтэсенцыя лепшых сіл гарадка. Афіцэр А калі мы скажам, што вы злачынец І таму вас ноччу сюды прывялі. Чаховіч Я скажу, што нейкае глупства чыніцца, Што зусім адэкватныя вы і аслы. Я ў адзінае веру: ў мудрасць старую, І палітыкам мне немагчыма стаць. Я такога сцверджання вам не дарую. Вы філосаф. Вам трэба ў душах чытаць. У афіцэра аж вочы сталі вялікімі, Перад ім, безумоўна, стаяў ідыёт, Звар'яцелы на кнігах, дрэнны палітык, У жыцці дзіця з уяўленнямі дзікімі, І усмешка немцу скрывіла рот. І Рыгор, які скомкаў апошнія словы, Бо сядзець ад нянавісці лютай не мог, Зразумеў, што ў першай сутычцы суровай Ён пасунуў ворага і перамог. Немец цвёрда адрэзаў: - Хопіць на гэтым. Вам, паддопытны, трэба будзе чакаць, Бо з турмы сёння ўранцы ўцякла кабета І кабета гэтая - ваша дачка. Мы караем злачынцаў жорстка, сурова. Наш закон непакорных без літасці б'е. Чаховіч Уцякла, і дай ёй божа здароўя, Што, нарэшце, ведаю я пра яе! Я, папраўдзе, дачкі не бачыў ніколі. Нарадзілася пасля разводу дачка. А яна камуністка? Афіцэр Была ў камсамоле. Чаховіч Ў камсамоле мяне дарэмна шукаць. Я адказ не нясу за ўласнае племя, На яе ніколі нат не зірнуў. Хай пацягнуць самі сваё бярэмя Афіцэр Дзе вы сёння былі? Чаховіч Мне апрыкраў свінух, Гэты горад разбіты і разварочаны Да апошняга мура, апошняй сцяны. Я хадзіў на дзень у Святое Ўрочышча Паглядзець на даўнія курганы. Афіцэр Улічыце, на вас ляжыць падазрэнне. Вы тут лепшы знаўца будоўляў старых. Вязні зніклі бясследна з тых сутарэнняў, І пакуль адшукаць не ўдалося іх. Чаховіч З-пад замка можна знікнуць не толькі праз сцены. Цяжка мур разбіць, лёгка гонар прадаць. Людзі сталі на варце ля сутарэння. Ці няма там здраднікаў сярод салдат. Афіцэр націснуў званок рукою (Пульхна-белай, прыгожай была рука) І сказаў чалавеку з перадпакою: – Прывядзіце сюды Якуба Лучка. І пасля растлумачыў паважна Рыгору: – Чалавек, якога пабачыце вы, Намі ўзяты пасля трывогі ўчора, Калі штосьці цягнуў з разбітай царквы. У яго мы ўзялі пра адрас даведку, Калі ваша дачка з турмы ўцякла... Ён галоўны і вельмі сур'ёзны сведка. Прызнавайцеся: сувязь з падполлем была? Прызнавайцеся: будзе сонца над гаем, Кнігі, музыка, гоман дрэў і рака. Рыгор Што вы кажаце, пане, я проста не знаю. Афіцэр Вы маўчыце? Ну што ж, (салдатам) Давайце Лучка. І ў святле электрычным, белым і пыльным, У дзвярах пакою ўпэўнена стаў Чалавек пажылы ў гарнітуры цывільным З тварам пшута старога, з вусамі ката. Лучко Я кажу супраць гэтага чалавека. Бо капальні ведаюць ён ды бог. Толькі ён на пачатку гэтага века Прапаўзці пад зямлёй куды хочаш мог. А Чаховіч, што прыглядаўся да болю, Штось знаёмае бачыў у рысах тых. Выплывала яно павольна-павольна. Ён пазнаў. Ён ведаў: "Лабазнік? Ты? Дык табе яшчэ гэтага, шкура, мала, Што людзей праз цябе перастаў я любіць, Што жыццё маё праз цябе зламалася, Што жыццё маёй жонкі ты загубіў". . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Іх салдаты ў бакі штуршкамі цягнулі, Але ўпяўся ў Лучка Рыгор, як бульдог, Біў яго па твары, у вочы снулыя, А калі адцягнулі, - каленам між ног. Разам з ім вартавыя на крэсла ўпалі, Ён стагнаў праз зубы: "Псяюха! Падлец!" Сэрца зноўку глыбока кудысь апускалася. "Зараз канец... Зараз канец..." Але зноў галасы. Яно ажывае. Гэта дрэнна. Значыцца, зноў хітраваць. Што ж, нічога. Пакуль што душа жывая, А пасля хоць зусім не расці трава. Лучко Пан маёр, я прашу вас заўважыць гэта. Гэты пёс шалёны мне вусны рассек. Рыгор Мала даў табе я, бандзюк адпеты. Афіцэр Вы, Чаховіч, падступны, дурны чалавек. Рыгор Я зусім не палітык, скажу вам шчыра, Але я прызнаюся: я знаю хады. У дні юнацтва, у дні кахання і міру Вельмі-вельмі часта хадзіў я туды. Ён па злосці сваёй на мяне нагаворвае, Гэтай злосцю ён дваццаць гадоў жыве: За каханую жонку, за ўласнае гора Я калісьці даў яму поўху ў царкве. (Да Лучка) Што ж маўчыце вы, вашае словаблуддзе? Мо зусім не было тых брыдкіх сустрэч? Мо не вы тады пасля бабскага спуду Ад мяне на карачках пабеглі прэч? Я не мог стрымаць да дачкі агіды, Не любіў людзей, што жылі са мной, Бо калісьці гэтая тлустая гніда Пажадала на тыдзень жонкі чужой. Лучко Брэша ён. То не злосць. Я адданы ўладам. Рыгор У яго адданасць хвіліну жыве, І калі на вас зваліцца гора і звады, - Ён вас першы прыстукне па галаве. Я скажу вам цяпер праўду шчырую самую. І хлусіць, і круціць я не буду, до. Я сумленны, я чысты зусім перад вамі. Я ў царкву Гумёнаў не знаю хадоў. Але ёсць і ў мяне адна таямніца... Напярэдадні дня, як прыйшоў ім канец... Позняй ноччу... ў час, калі мне не спіцца, Сакратар гаркома прыйшоў да мяне. Я ніколі не меў з ім ніякай справы, Але ў сэрцы маім варушылася злосць, Бо капальні тады яму сталі цікавымі, Як падэшвы праз боты агнём прапякло. Але госця свайго не турнеш за дзверы, І размова кароткай у нас была. Ён прасіў накрэсліць план на паперы. Мне не шкода было. Я накрэсліў план. Я не знаю, якая была патрэба, Але ён пытаў, як прайсці туды, Ці раскошна там, ці вільготная глеба, Ці хапае ў падземных студнях вады. Я сказаў, што вады і паветра даволі, Што надзіва моцная столь угары, І прасіў ён мяне, каб нікому болей Я пра нашу размову не гаварыў. І скажу вам шчыра, да самага скону Я не кінуў нікому бы нават сказ, Каб не рэўнасць, не ярасць мая шалёная Да таго, хто трэцім сядзіць паміж нас. Афіцэр (суха) Вас, Чаховіч, за гэта ніхто не пахваліць... Рыгор (з'едліва) Вы мяркуеце, я не ведаю сам, Што заўжды паўстанцы ў капальнях хаваліся, Што яны, вядома, і зараз там? (жорстка) Я гандляр. Мой тавар пад зямлёй хаваецца. Вы іх возьмеце там, як у пастцы тхара. Гэта проста дрыжачыя, слабыя зайцы, У якіх толькі й ёсць, што жах і нара. І за ўсё гэта будзе адзіная плата, Не ў зямлі, не ў марках і не ў рублях: Я прашу, каб Якуба, поскудзь праклятую, Расстралялі вы на маіх вачах. Больш за ўсё жадаю гэта пабачыць: Пот халодны, жах ворага злога майго. Хай сціскаецца сэрца, няхай паплача, Як калісьці жонка мая ад яго. Зараз! Тут! Перад гэтым начным паходам! А іначай, гонару слова даю, Зайцы ў цёмных норах здабудуць свабоду, Вы - здабудзеце толькі душу маю. Афіцэр Мы прызнанне і не з такіх выціскалі. Кожны плача, калі да магілы крок. Рыгор Вы, здаецца, болем мяне пужалі? Чалавека, ў якога сэрца парок? Я нікога, нікога з вас не баюся. Не шкада, не шкада мне пакінуць свет. Толькі трошкі шкада маёй Беларусі, Дый яна як-небудзь без нас пражыве. Афіцэр Хто мне скажа, што ў гэтым няма падману? Рыгор Я адразу, як толькі здохне Лучко, Павяду туды, супраць тых "партызанаў", Трыццаць, сорак, сотню вашых штыкоў. Хай вядуць мяне хоць трое пад руляй, Хай наперадзе нехта таксама ідзе. За жыццё Лучка, за адзіную кулю Заплачу вам сумленна хоць сотняй людзей. І пакуль не загіне вораг мой кляты, Я ў капальні з вамі не пабягу. Афіцэр (рашуча) Добра, пойдзем на двор. Бярыце, салдаты. (Салдаты цягнуць Лучка з пакоя, той упіраецца нагамі.) Лучко Не хачу! Не магу! Не хачу! Не ма-гу-у...

Х

Зноўку змрок. Ён чорны, як сажа кашлатая. Ён чакае людзей па кутах, як звер. Пад зямлёю ідзе два дзесяткі салдатаў І паперад усіх з ліхтаром афіцэр. А за ім, знерваваным, злосным і змораным, Натапыраныя, як два груганы, Два салдаты пад руляй вядуць Рыгора, Што нясе яшчэ ліхтар запасны. Практыкуюцца немцы ў бязглуздых жартах, Прадракаюць, што здрадніку ў пекле гарэць. Але ён не зважае, ён крочыць упарта, Ён іх хоча памучыць раней, чым памрэ. Ён зрабіў усё, што было патрэбна, Чалавек, што зганьбіў Ганну, памёр І ляжыць, накрыты торбаю зрэбнаю, На асфальце двара, тлустым тварам да зор. Ёсць тут ход бакавы і калодзеж адразу, Непрыкметны ў цемры, тры метры ўшыр, А пасля лабірынт пераходаў і лазаў. Там схавацца... там цемра, спакой і мір. Там спакойна і добра памерці нават, І ляжаць свабодным, як продак той. Паміж добрым жыццём і канцом крывавым Толькі яма ў тры метры якіх шырынёй. Ход з глыбокаю студняй яны прамінулі Стаў нямецкі салдат ля яго якраз. Падстаўляць галаву непатрэбна пад кулю. Зробім круг, у другі паспрабуем раз. Ён выходзіць зноў на старую дарогу. Зноў на спіну падаюць кроплі вады. Сярод немцаў патроху расце трывога: На дарозе нехта пабачыў сляды. Зноўку справа, як слуп, афіцэр збялелы. У Рыгора нервова каленкі дрыжаць. До чакаць. І тут пераможа смеласць. І Чаховіч кінуўся ўбок, як кажан. Афіцэра збіў проста ў цёмны калодзеж І адзіным, з апошняй сілы, скачком Скокнуў некуды ў цемру, насустрач свабодзе Нечакана моцным, пруткім рыўком. Пераскочыў калодзеж, упаў на калені. Рукі ўраз падламіліся, ўпаў на твар. Стрэлы. Стрэлы. Мільгаюць слабыя цені (Дагарае на дне афіцэрскі ліхтар). Ён ляжаў на мокрай глебе халоднай. Давялося ворагам безвач страляць. А з-пад ног яго па сцяне калодзежа З шапаценнем ціхім спадала зямля. Ён зусім не баяўся немагчымай пагоні. Час ліхтар запаліць. Запалкі грымяць. Што за рэзкі пах ідзе ад далоні? Ён панюхаў... Газа... Памылкі няма. Вось ад кулі дзірка ў рэзервуары, Невялічкая, быццам цвіком пракол. Кнот смярдзіць абрыдлівым пахам гары І згасае хутка. Цемра вакол. Трыццаць простых сярнічак. Вось дык прыгода! Гэта значыць, найбольш як дваццаць хвілін, А пасля вечны змрок, глыбокі, халодны. Выбірайся, блытай, памры адзін. Дзе я зараз? Шугнуў агеньчык гарачы. Ён - як частка жыцця. Не дрыжы, рука. Я павінен шаты лясныя пабачыць, Я павінен выйсце адсюль адшукаць. Ён ішоў і сценкі мацаў рукамі, Ён вісеў над студнямі, як на крыжы. Спадзяваўся толькі на добрую памяць, Плазаваў, як макрыца, жадаючы жыць. Ён запалку траціў на скрыжаванні, Выбіраў дарогу пры жоўтым святле, Ўспамінаў пра зямлю, цеплыню, світанне, Мацаў волкія сцены і поўз далей. Ход адзін быў проста на ўзвод пяхоты. Ён падумаў, што проста калена тут, І пасля, цыганскім абліўшыся потам, Поўз назад, дзве запалкі ўтаптаўшы ў бруд. І апошняй запалкі полымя сіняе Загасіла цемра ўзмахам крыла. Ён ля кожнага ходу сядзеў паўгадзіны, У мазгу аднаўляючы даўні план. Хоць бы тонкі, маленькі агарак свечкі. Ён гадзіну поўз усім д'яблам назло. І зрабіў ён цуд: у цемры адвечнай Ён прайшоў вярсту і пабачыў святло. Гэты ход выводзіў за горад, у поле. Ўвесь аблеплены брудам ад пятак да шчок, Ледзьве выпаўз Чаховіч з цёмнай расколіны І зваліўся на цёплы рачны пясок. Ранак. Светлыя далі. Сонца над водамі. Вербы ў дымнай расе. Жаўрукі пяюць. І свабода! Свабода! Такая свабода, Што рыданні ў горле дыхнуць не даюць. Беларусь! Зялёная, залатая! Край мой светлы, што выпіў мора пакут! Да апошняй бярозы благаслаўляю Светлы дзень, калі я нарадзіўся тут. І Рыгор ад бруду рабы, як жаба, Лёг знясілены над ракою ў хмызах. Спёка. Сны. Наплывае дзіўная слабасць. Часам дрыжыкі ў сне прабягуць па нагах. Сонца грэла яго травяністы ложак. На зямлі, што ён не аддаў на здзек, Пасля цяжкай пакуты спаў пераможац, Спаў стары змагар, мудрэц, чалавек. Дуб стары зацяняў яму твар суровы, І, паспешна выбегшы на адхон, Дрэвы цёплай Радзімы стаялі ў галовах, Неспакойны і моцны вартуючы сон.

ХІ

Хвояў шум. Лясы спяваюць, спяваюць. Над зямлёй зялёны гудзе акіян. Над зямлянкай яліна рыпіць крывая, І ляціць супраць ветру хрыпаты груган. Партызанскія коні ў яры гігочуць, Ля кастра прыглушаныя галасы. Болей гукаў не чутна. І ліпеня ночы Ціха сяйва месяца льюць на лясы. Забыццё цягучае раптам мінае, Не пакінуўшы нават следу свайго. І Рыгор няўпэўнена прыпамінае, Як на беразе хтосьці торгаў яго, Як Максіма вочы яго разглядалі, Як адчуў ён холад вільготнай зямлі, Як яго на фурманку людзі клалі І кудысьці па сцежках лясных вязлі, Як па тоўстых карэннях скакалі колы І была галава цяжкой, як свінец, І вавёрка, агністая і вясёлая, Умывалася, седзячы на сасне. Насалода на сэрцы была такая, Быццам зноў ты, маленькі, ляціш на санях, І кажух бязмежны цябе ўкрывае, І далёка ляжыць бесклапотны шлях. І не трэба думаць пра ямы чорныя, І не трэба думаць, як вылезці з іх. Толькі што са мной? Я, напэўна, хворы. Гэта помсцяць ночы ў капальнях сырых, Сон на зябкай траве, што расою іскрыцца. Перагрузка сэрца. Халодны бруд... Ну, а дзе дачка? Дзе доктар са шпрыцам? Ён жа зараз, здаецца, стаяў вось тут. А старэнькі доктар, сівы і кашчавы, Юрасю і Марыне сказаў адным, Што з Рыгорам амаль безнадзейныя справы, Што няспынна трэба сачыць за ім. "Запаленне лёгкіх... Стан вельмі трывожыць. Надта слабае сэрца. Зусім не лячыў. Дарагая, яно і адмовіць можа, Можа, нават зараз, сёння ўначы". Зноў Рыгор праз нейкі дурман адчувае, Што кудысь знікае хваля пакут, Што над ложкам яго хтосьці ціха рыдае, Штосьці цёплае падае на шчаку. "Сустракаць нас будуць каменныя бабы, Нам смяяцца будуць бярозы ў гаю. Ўстань! Жыві! Адкінь сваю ціхую слабасць. Я вазьму на сябе ўсю хваробу тваю". Ён павекі з цяжкасцю адкрывае І усмешкай слабою моршчыць нос:  - Што ты плачаш? Не трэба, мая дарагая. Я шчаслівы. Не трэба, не трэба слёз.  - Ціха, татка, маўчы.  - Не магу, каб ціха. Я павінен, павінен табе сказаць, Што няма на свеце горшага ліха, Як самотным жыць і самотным сканаць. Я спакойны, і мне няцяжка памерці, Бо ў жыцці такое вытрымаў я, Што жахлівей нават ганебнай смерці. Дай руку мне. Вось так. Дарагая мая. Зноўку сны. Курганы. Ные свежая рана. Ах, якія шчасныя, светлыя сны! Пад гарой руіны варожага стана, Лютым боем сталочаны бур'яны. Вораг блізка. Вецер смярдзючы ад гары. Вораг блізка і хоча яго забіць. Накіпаюць у небе чорныя хмары. Зварухнуцца нельга! Як хочацца жыць! І аднекуль людзі, светлыя, чыстыя... Сэрца радасцю поўніцца. Ён не адзін. Быццам стаў народ вакол гуманіста І яго засланіў мільёнамі спін. Чалавечнасць у пушчы пайшла старажытная, Бо не хоча рабства на новай зямлі. Чалавечнасць падпальвае спелае жыта, Каб яго забойцы ўзяць не змаглі. Чалавечнасць за ворагам пільна сочыць З-за рачных сітнягоў, з-за ляснога кража І глядзіць захопнікам проста ў вочы Кожным днём туманным, кожнаю ноччу Цёмнай дзіркай нацэленага ружжа: – Я не той, што раней. Зразумейце, людзі. – Як схапілі б стрэльбу рукі мае! – Але хто гэта сеў мне проста на грудзі? – Гэта смерць. Ну што ж, сустрэнем яе. Над зямлёй дуды равуць баявыя. Дудары рукой раздзімаюць мяхі. Не зламаць народу магутную шыю, Не паляжа народ у быллі сухім, На курганах вогнішчы волі палаюць, Падаюць сігналы далёкім барам. Скачуць коннікі. Люд на паўстанне склікаюць. Край, паўстань! Край, прачніся! Пара! Пара! Б'е салют над ім. Рэха будзіць нетры. І ад слёз цяжка дыхаць. Плыве імгла. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . І нясе на хвіліну мора паветра, Уваходзячы ў цела, стальная ігла. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Зноў Марына, Юрась. Зноў ветру парывы. За сцяною гонкія хвоі пяюць. – Дай руку мне, дачушка. Жыві шчаслівай. Абяцай, што не кінеш справу маю. Дай і ты, Юрась. Пацалуй яе ў губы... Дай руку мне. Мне светла, мне добра цяпер. Ты кахай, ты любі яе, сынку мой любы, Бо жанчыны варты кахання, павер. А пасля пасміхнуўся:  - Бачыш, канаю. І з-пад цяжкіх павек заблішчэла сляза: – Ты, дачушка, не вельмі мяне праклінаеш? – Бацька, што ты! Як можна такое казаць! Вы абое былі такія самотныя, Вы загладзілі ўсё гадамі тугі. У даўняй спрэчцы з маці, любай, гаротнай, Я стаю на тваім баку, дарагі. Без цябе я даўно была б нежывая, Я іначай думаць зусім не магу. – Дзякуй, любая. Зноўку сны наплываюць, Зноўку страшныя здані з цемры бягуць. Устаюць чужынцаў тупыя абліччы. "Людзі, ўстаньце! Кнігі!.. Агонь гарыць! Гуманізм, ён павінен быць ваяўнічым. Мы павінны кнігі ад куль бараніць!.. Цяжка грэблі разбіць, засыпаць каналы І зрабіць бясплоднымі ўсе палі, А для кнігі хопіць пары запалак. Паўставайце са зброяю, дзеці зямлі! Над усім чалавецтвам хмары трывожныя. Хіба можа воінам грозным не быць Чалавек, у якога так лёгка можна Ўсё жыццё, усю працу зараз загубіць? Кнігі! Кнігі! Пыльныя, родныя, мілыя. Белы глянец паперы, што лашчыць далонь. Ці на тое раджалі вас і расцілі, Каб на плошчах пажэр вас прагны агонь?! Вось ён ліжа тамы... Гараць, як салома! Чорны попел... Згасае... Гэта канец". Зноў з'явілася раптам на міг прытомнасць: – Я хачу на святло. Нясіце мяне. Вось лясы. Вось сонца ўстае за лясамі. Вось люстэркі чыстых лясных азёр. І туман адпаўзае ў дрыгву клубамі, І жывіцаю пахне спрадвечны бор. Заліваюцца птушкі. Яшчэ нясмела, Бы не вераць у тое, што сонца зноў. Але сонца ўстае, ружовыя стрэлы Гоняць цемру з вільготных грыбных яроў. Ян Прыгожы у світцы ўстае залацістай, Ноч кладзе на калені пад гоман і свіст... На паляне, залітай світаннем празрыстым, Памірае апошні стары гуманіст. Сэрца стала вялікім, горла заткнула, Быццам хоча ўвабраць усё, чым жыло, Быццам палка, даверліва пацягнулася Да святла, што заўсёды знішчае зло. Ў вучняў моцныя рукі, сумленныя вочы. – Падыміце... Вышэй... Там сонца гарыць. Гэта ты, зямля, з усмешкай дзявочай? Я люблю цябе... Пацалуй... Бяры. Вось ідзе яна ў светлай, празрыстай белі, Вось за пальцы сухія пяшчотна ўзяла... І на сонца глыбокія вочы глядзелі, І зусім не міргалі, як у арла. З неймавернай, ружовай, ззяючай далі Далятаў разам з сонцам далёкі звон. Птушкі страсным харалам праз слёзы спявалі, І расой абліліся шыпшына і клён.