Выбранае

– Параза!
– вымавіў, як стогн, -

Хто адчыніў у ночы дзьверы?

Якія духі, людзі, зьверы?

Хто выпусьціў цябе, Грыфон?

«Нам ад наступстваў не ўцячы».

Ўзгадаў я ранішнія словы

і сябра постаць, вочы, бровы,

і папярэджаньне ўначы.

У дзьверы біў, бы страціў клёк,

крычаў у роспачным бясьсільлі,

і толькі ў Кіеўскай Сафіі

Забіўся сьвечкі матылёк.

8

Я кепскім вучням быў, Вялес,

ня спраўдзіў я твае надзеі.

Чужое рэха будзіць лес,

ад гукаў сэрца ледзянее,

і жэглішча зьнікае сьлед,

вятрыска воблака разьвее.

Няма Яго - і Ён паўсюль:

шкрабецца мышшу пад ялінай,

у дрогкім поступе казуль,

у дотыке біблейскай гліны.

Я ведаю: Ён побач, тут,

чакае новае радзіны.

Глядзіць таемна птах-груган,

матыль аб шкло упарта б'ецца,

зьмяя ахоўвае курган,

буслы ляцяць дамоў праз Грэцыю -

у кожнай зьявы пэўны знак,

любві маленькая фартэцыя.

9

Грыфон па небе не ляціць,

смуга наўкол і дзьме вятрыска.

Ні Грунвальд, ні Барадзіно,

Каршун ні высака, ні нізка.

Ні Ватэрлё, ні Сталінград,

ні перамога, ні параза.

Ёсьць выканаць каму загад,

няма каму змагацца разам.

Няма сьвятла ў тваім вакне,

Смуга наўкол і дзьме вятрыска.

Так не бывае на вайне -

ні ворага, ні абеліска.

Ды зорка блісьне сярод хмар,

ды голас Вялеса падасца.

Я запаліў кажан-ліхтар...

Ніколі Полацак ня здасца.

1995 г.

ВЕРШАФАКТЫ

Постмадэрнізм можа або вырошчвацца, або выкідвацца з мастацтва. Вырошчвацца, як расьліна, як водарасьць, як грыб, што галавою прабівае асвальт. Выкідвацца, нібы Гастэла, з літаратурнае сфэры, і мы маем літаратурныя выкідышы, якія рэпрэзэнтуюць новую паэтыку.

Алесь Аркуш урастаў у постмадэрнізм, нібы ўчэпістая бярозка або амяла. Ягоная вучнёўская паэзія паўтарала ўсе зьвівы традыцыяналізму, але мне было зразумела ўжо тады, падчас першых сходак «Тутэйшых», што ў беларускую кандовую паэзію «градзе» лірык новае генэрацыі.

Новай лірыцы наканавана было асвойваць, пераствараць аб'екты старой літаратуры, зьмяняць старатворы ў новатворы. У адным з вучнёўскіх вершаў Аркуш перастварыў матыў чароўнае панны, незнаёмай. Першай літарай знакавай абэцэды Алеся Аркуша стаўся слоік вішняў:

І пайшла, і як воблака зьнікла,

Нават дзьверы ня рыпнулі ўсьлед.

Толькі білі гадзіньнікі звыкла

Ды літроўку разглядваў буфэт.

Хто яна, таямнічая госьця?

Я ня ўспомню, ня ўспомню ніяк!

Гэта сон, гэта мне падалося...

Слоік вішняў - пакутлівы знак.

(«Госьця»)

«Слоік вішняў» атаясамліваецца з уваходжаньнем Алеся Аркуша ў элітарнае беларускае пісьменства. Ён прынёс сябе ў літаратуру ў абліччы белага, амаль ня сьпісанага аркуша. У кутку гэтага аркуша паэт намаляваў свой першы артэфакт - слоік вішняў, нібы Карлсан, які праз усё жыцьцё маляваў на аграмадным белым аркушы маленькую самотную ліску. Я памятаю, як накінуліся на «Госьцю» «тутэйшыя» літаратары, што ладзілі сваё чарговае спатканьне пад дахам Дома літаратара. Перапала і «госьці», і «варэньню», якое дакладней было назваць «сочывам», і сьціпламу візітанту сталіцы, што насьмеліўся прачытаць свае вершы ў прысутнасьці дваццацівасьмігадовых мэтраў...

Але сёньня я з задавальненьнем перачытваю «Госьцю» ў зборніку «Выбранае» як, паўтараюся, альфу знакава-паэтычнай сыстэмы Алеся Аркуша. У далейшым можа падацца, што Аркуш катапультаваўся з афіцыйнае літаратуры ў альтэрнатыўную, але я прыкмячаю дакладныя рысы «ўрастаньня»: пераніцоўваньне знакаў традыцыйнага пісьменства, фармаваньне новага вершабачаньня, тварэньне новых вершафактаў.

Новая вершафактура вырастае з «працоўных рук» дзядзькі Рыгора («Пільня»), з «сонных водаў рэчкі Гайна» («Мянтуз»), з вяргіняў ды флёксаў, што красуюць на гарадзкіх дворыках («Шукае лекавыя травы...»).

Новая вершафактура зіхціць сталёвай луской мэталёвай рыбы:

Рыба губляе луску -

Сталь дамагаецца цела.

Па мэталёвым пяску

Рыба зьнямогла ляцела.

. . . . . . . .

На мэталёвым пяску

Сьлед пісягом застаецца.

Рыба, згубіўшы луску,

Блешняй сама абярнецца.

Вершафактура Аркуша ўрастае ў тэхнагенную сфэру, не цураецца геамэтрызму, выразна перакрэсьленых ліній, што мы назіраем у творчасьці ўсіх паэтаў-урбаністаў. Аркуш умее ладзіць рацыянальныя паэтычныя канструкцыі, угрунтаваныя на вядомым прынцыпе бясконцага капіраваньня, замкнёнай сістэмы люстэрак:

Навокал нас - скрозь люстэркі.

Неба - люстэрка

і зямля - люстэрка,

люстэркі - сябры

і люстэркі - ворагі,

і дрэвы, і зоркі,

і дамы, і тратуары,

і кроплі дажджу...

(«Люстэркі»)

З гульні ў люстэркі пачыналі, як вядома, новараманісты... Блуканьні ў тэхнагеннай зоне - любімая забаўка іхніх герояў. Але аркушаў герой-сталкер арыентуецца ў сваёй зоне па ўласных знаках, што трапілі сюды са старой літаратуры:

Над пожняй плачуць правады,

Амаль галосяць.

Бэтонны слуп, як правадыр,

Выводзіць восень.

Іржышча захавае сьлед,

Сьняжок нібыта.

Сусьвет глядзіць вачмі камэт

На квадры жыта.

У пошуме аркушавага мэгаполісу, на тле урбаністычных зыкаў часам пачуеш і голас дагістарычнае катрынкі. І такі добра знаёмы, песенны рэфрэн...

Пяць мэлёдый катрынка сьпявае,