Китап (роман)
Шрифт:
– Автоматик хезмтлндер системасы куллануга тулысынча зер. Барлык талплрне д ирен иткереп башкарганыгыз чен рхмт.
Тагын кыска вакытлы музыка ягырады м:
– Илдар, мин тулысынча сине карамакта, – дигн ягымлы тавыш ишетелде. – Сине зур кч талп иткн эшед ярдмче булырмын дип ышанам.
Илдар елмаеп куйды. Шушындый кзг кренмс хезмтче булу кызык та, рхт т иде. Ул тагын беркадр тын гына утырды да блмдн чыгып китте. Озакламый, Рамил хмтович биргн нрслрне алып, кабат килде м системадагы дискны алыштырды. м тагын елмайды. Бая гына блмд кемдер бар шикелле иде. Кзг кренми торган ниндидер кч барлыгы зен сиздер, м бтен фикер кче шул затны крсе килг сарыф ител иде. ле бу тойгы юкка чыкты. Ул зене эш блмсенд берьялгызы калгандай булды. Ул беркемне д кзте астында тгел иде. Аннан со баягы ныклы шкаф янына килеп, ишеклрен ачып ибрде. Шкаф ныклы материалдан булгач,
– Илдар, – диде ягымлы тавыш, – син шкафны дрес япмады…
Илдар, дрес итеп яадан ябарга телп, шкаф янына килде м шрлекк карап катып калды. Бая гына ул калдырган флакон янында ниндидер ак пакет ята иде. Илдар, з кзлрен зе ышанырга телмич, аны кулына алды. Бер карышка ике карыш чамасы зурлыктагы бу пакет авыр гына иде. «Ярты кило бардыр», – дип уйлады Илдар. м бу уй аны сискндереп ибрде. Шундый зур м авыр нрсне ул ничек крми калган? Мондый хлне булуы ммкин тгел иде. Димк, леге пакет шкаф эченд яарак кына барлыкка килгн, яки моарчы ул кзг кренмс хлд булган. Боларны икесе д сер иде. Илдар конверт рвешендге пакетны ачты да эчендге нрсне креп катып калды. Бу бик борынгы нрс булырга тиеш иде. Илдар аны нрс икнен д чамалый шикелле иде. Ул аны конверт эченнн алды да бармаклары белн угалап карады. Кгазь. лбтт, борынгы йбер. Хзерге заманда кгазьне каян табарга ммкин, ди…
Илдарны кгазь турында ишеткне д юк иде. Моннан бернич атна элек кен, алдагы триблрг зерлек вакытында, Рамил хмтович сйлде. Борынгы заман кешелре кгазьне чамасыз кп кулланган, хтта туалет хатлрен д кгазь файдаланганнар, м шул кгазь акча буларак та хезмт иткн. Илдар туйганчы клгн иде ул вакытта… Лкин профессор аны шаярырга маташуын авапсыз калдырды. Мгълмат йрт чарасы да кгазьдн булганлыгын йтте ул. Кгазь битлрен трле тамгалар тшереп эшлнгн шул мгълмат йрт айланмаларын трле исемнр белн атаганнар. Газета, журнал, китап… Болары и нык таралган нрслр булган. м леге нрслрне беркемг д сйлмск, онытырга кушкан иде профессор. «Бу белем сиа лег киркми, м син аны онытырга тиешсе, – дигн иде ул. – Вакыты иткч, син аны иск тшерерсе м кайда, кайчан, ничек кулланырга икнен зе аларсы…» Моарчы чынлып та оныткан иде Илдар. ле исен тште…
Ул кулындагы табышка тагын беркадр карап торды. Борынгы агачны эшкртеп ясалган табигый кгазь битлрдн торган бу китап кгазь катыргы белн тышланган, ялтыр тышлыгына зур, алтынсыман хрефлр белн авторны м срне исеме язылган. м ул «КИТАП» дип атала иде. йтерсе ншер итчелр бу язманы бернич гасырдан со табылачагын, ул чорда инде «китап» дигн тшенчне бтенлй юкка чыгачагын алдан белеп эш йрткннр. Килчк буын кешелре: «Бу нрс икн со?» – дип аптырап тормасын чен, аны тышына зур хрефлр белн «КИТАП» дип язып куйганнар.
Блки, чынлап та шулай булгандыр. мма наширлр, ничек кен алдан крчелр булмасын, бер нрсне ислреннн чыгарган – дверлр згр белн кешелр д, шул исптн теллр д згр, бер трле тшенчлр, анахронизмга йлнеп, кулланыштан тшеп кала, алар урынына яа сзлр кил. леге табылдыкны тышына зур хрефлр белн КИТАП дип язып куелса да, бу сз бгенге заманны гади кешесе чен берни д алатмый иде.
Лкин Илдар гади кеше тгел иде. Рамил хмтович аа мбри рвешт диярлек борынгы символларны йрткн иде. Ул вакытта леге эш Илдарга мгънсезг вакыт ткр сыман тоелды. Хтта профессор миннн нрсгдер кл шикелле, ни чендер мыскыл итрг тели, дигн уй да килглде башына. мма бу фикере шундук юкка чыкты. Ул Рамил хмтовичны яхшы кеше икнен бел м аа тулысынча ышана иде. йрнерг куша икн, димк, шулай кирк. Лкин ниг иркенлбрк эшл ммкинлеге бирмск? Шулкадр нрсне бернич сгать эченд ерып чыгып буламыни?! Лкин, кич итг, бу уе да таралды. Профессор рвакыттагыча хаклы булып чыкты. Илдар ул биргн тамгаларны таный гына тгел, тамганы тамгага кушып укый да ала иде инде. м искиткеч кызык нрс икн – леге тамгалар белн кешене сзлрен билгелп була… Илдарга бу кызык та, соклангыч та булып тоелган иде. Хтта зене фнни эшчнлеген шушы темага багышлау турында да уйлаган иде. м… м, лабораториядн чыгуга, барысы турында да онытты. ле мен, кулына китап килеп элккч, ул ммсен иск тшерде м кангать елмаеп куйды. лбтт, ул зене белемен ген тгел, Рамил хмтовичны кистлрен д исен тшерде. Бу белемнрне беркем белн д уртаклашырга ярамый. «Син боларны
берсен д белмисе. Киркле чагыда гына хтерлисе д, кирге беткч онытасы, – дип кабатлады ул зен. – Аш сиа ачыкканда гына кирк, йокы – арыганда гына. леге белем д шулай ук. Ул сиа бары тик ниндидер мсьлне чишкнд ген кирк…» Лкин ул зен бу уйларына ышандыра алмады.«А астыа беркетеп куй, – дигн иде профессор, – зене гыйлемле икнене алаган кннн алып, син – куркыныч кеше.»
Кинт Илдар буыннарыны йомшарып китен тойды. Ул, сыар кулы белн стлг таянып, акрын гына креслога килеп утырды. Мондый очракта блм аны юатырга тырышыр, нинди д булса музыка куяр, рухын дваларлык импульслар ибрер иде. мма аа беркем д ярдм итмде. Автоматик хезмтлндер системасын ул сндергн иде. Хатыны – ваннада. Йрге ярылып лс д, йгереп килче булмас. Ул креслога утырды да стлг башын салып тынып калды. Кзг брелеп торган сбп булмаса да, ул зе чен барысы да згргнен яхшы алый иде. Гадтлнгн тормыш инде артта калды. Ул хзер – шушы соклангыч дньяны гади бер галиме тгел, ул куркыныч кеше иде.
Илдар кулындагы табылдыкка тагын беркадр карап торды да беренче битен ачты. Тамгаларга кз йгертте.
Хзер эш блмсеннн тиз ген чыга алмаячагын чамалый иде инде. Бу китап монда бер д юктан гына пйда булмаган, м Илдар аны укырга, нкъ мен хзер, нкъ шушы вакытта укырга тиеш иде.
10
«КИТАП» тан зеклр
* * *
Миа калса, бтенесе д гади ген бер бхстн башланды.
Даутовны сез белсез микн?.. Абрар Муса улын… минем бгенгедй кз алдымда ле.
Телевизор экраннарыннан да, газета-журнал битлреннн д бик сйкемле булып крен. Озын буйлы, зифа гдле. Бдрлнебрк торган когырт ччлре тагын да ныграк сйкемлелек стп ибр. елмайганда ялтырап киткн тигез тешлре кзне явын алырлык дрд булып, аны елмаюын тагы да яктырак ит. лбтт, гр ул акыллы фикерлре белн келлрне яуламаса, боларны берсе д, хтта Айдар Галимовныкына1 охшабрак торган брхет тавышы да шаккатыра алмас иде. Ул рбер сзен нкъ з вакытында, нкъ з урынында йт. м рвакыт син кткн, син ишетерг телгн фикерне иткер. Телевизор караганда да, газета укыганда да аны телктше, фикердше итеп крсе м хтта з мнфгатьлре каршы кил торган уйлары белн д бер каршылыксыз килешсе. Бер сз белн йткнд, кз сирп белн хатын-кызны акылын уйдырырлык, ир-атларда хрмт уятырлык шхес. Моа тагын аны бик югары урында утыруын, бик бай фнде булуын м йлнмгнлеген д стс…
Ул чакта Даутов бик билгеле кеше тгел иде ле. лбтт, з даирсенд, сясмннр м бай трлр арасында аны абруе элек т зур иде, ил буенча… рхлд, ул вакытта мин аны кем икнен д белми идем.
Мин ул вакытта бары тик язучылык белн ген шгыльлн идем. Бген безне нр кешелрен хтерлче юк диярлек инде. «дбият» дигн тшенч кулланылыштан тшеп калды. Ул чорда да бу эш лоторея уены сыманрак нрс иде – й уышка ирешсе, яки ирешмисе. леше шушы ике юлны кайсы тшс д, зене бхетле дип саный алмыйсы, чнки китаплары алып килгн др сине мул, иркен тормышка чыгармый. Бу – аз санлы халыкны диплре лешен тшкн котылгысыз язмыш. м иатчыларны барысы да моны алап, чамалап тора. Дресен йткнд, алар белн матди табыш артыннан куу телге идар итми, алар язган срлре белн халыкны яшешен бизрг, келен матурларга омтылалар м злрен рух сакчысы итеп крлр. Бу кыланышлары чен аларны берлр изгег, берлр сантыйга испли. Мин д мен шул кавемне бер кисге идем.
Язылган срлр бик кп, тик аларны берсе д китап булып чыкмый, м мин очраклы акчага кн креп яшрг мбр идем. Берр повесть журналларда днья крс, бу бик зур вакыйгага йлн. Юк, укучылар чен тгел, минем чен. Укучылар арасында да й телефоннан шылтыратып, й земне очратып мактап яки сгеп китчелр табыла, лкин кпчелек аларны укымый, укыса да ошатмый, ошатса да, эндшми калуны хуп кр. минем чен укучылар фикере артык мим д тгел кебек, срне басылып чыгуы зе к сенеч – чнки ярыйсы гына гонорар тлилр, рхлд, минем ярлы язмышымда ул бик зур булып крен иде.
Мин китап кибетлрен кермск тырышам, андагы киштлрд тезелеп торган чит ил язучыларыны унар-егермешр том китапларын кргн саен, аным рни, мин д алардан ким тгел бит, мин д, шулкадр китаплар чыгарып, данлыклы м бйсез язучы булып яши алыр идем, дип уйлыйм. Бу уй минем бтен кефемне кыра, земне мескенлегемне иск тшер. Кайчагында хтта з талантларын бар дип белмгн халкыма да, аны шушы хлг тшергн ата-бабаларга да рнеп куям. Кп санлы, длтле миллт булсак, безне китапларны укучылар да кп булыр иде. Китап кадерен белгн кешелребез кп булса, халыкны з-зен булган ихтирамы артыр, ул з тормышына аек кз белн карар дрд булыр иде. м бйсез, иркен тормышлы иатчылар тагы да яхшырак срлр язар иде. Бу «иде» лрне санап кына бетерерлек тгел. м алар миа беркайчан да тормышка ашмаячак хыял гына булып тоела.