Пан Лес

Пра што шэпчуцца мурашы

Шэпчуцца ў траве мурашы. Ані ветру, ані грому, і толькі расінкі бліскаюць, як маланкі, а з параненай травы сочыцца зялёная кроў на рудых мурашоў, на рудую глебу… Усё зелянее і… бянтэжыцца, і толькі цвыркочуць самазадаволеныя конікі: ну што за дзіўны сьвет? I калі ён паразумнее і ўрэшце зразумее, што самая высакародная кроў — зялёная? Але ўсё адно ў зялёнай траве шэпчуцца рудыя мурашы пра тое, што гэтая трава і гэтыя агідныя зялёныя конікі жывяцца рудой глебай.

Яблыня

На яе галінах растуць яблыкі, на карэньнях камяні. Нават у самыя лютыя маразы, калі ледзь-ледзь б’ецца сэрца, каб ня даць дарэшты зьмерзьціся крыві, камяні выцягваюць зь яе апошнія жылы. Хтосьці іншы даўно сканаў бы, нат не счакаўшы сваёй першай пладаноснасьці, а яна ў незямных пакутах зноў і зноў выходзіць з забыцьця зімовай анэстэзіі і кожнага разу чакае сваёй вясны, быццам апошняй радасьці-спадзяванкі. Але балючай за ўсё зямлі, як той маці за самае пакутнае дзіцятка.

Пацір

Знайшлі пацір, сьлязамі поўны, ніхто ня ведае — чыймі. Сярэбранае ў срэбным — поўню пакутнік нейкі расчыніў. Ад зла, спакус, грахоў замову гугнявіў голас за сьцяной… Знайшлі на дне паціра слова, з малітвы выпала яно. КАХАЮ — вочы прачыталі, КАХАЮ — вусны прашапталі, КАХАЮ — душы прастагналі, КАХАЮ — людзі закрычалі. Каго? Паэт сказаў: Айчыну! Жаўнер: дзяўчыну! Хтось: сябе! I сталі дружна, шчыра, шчыльна, як на касьбе ці на сяўбе. А ён канчаўся у зьнямозе — ніхто яго не пакахаў, з паціра выплюхнулі сьлёзы, і налілі праз край віна, і сталі дружна, шчыра, шчыльна, як на касьбе ці на сяўбе, паэт сказаў: п’ем за Айчыну! I кожны выпіў — за сябе…

*** Ляцелі ў вырай ветракі…

Ахвярую Анатолю Клешчуку

Ляцелі ў вырай ветракі, гублялі клёпку, быццам пёры, я чуў, як тыя ветракі ляцелі, думалі пра мора. Я чуў, бо ўгледзець іх ня змог — гняло мяне цямрэчай неба, я чуў, а сам, як той мурог, туліўся думамі да глебы: куды мне ў вырай, мурашу, мой дом урос па пахі ў поле, я неба ў Бога не прашу, я не прашу птушынай долі, цяпер мне сумна паглядаць на ветракі паміж аблокаў і чуць, як крылы іх рыпяць і дахі слуцкага барока. Калі ж такі надыдзе дзень — па небе сум адросьціць крылы, і палячу я да людзей за моры, горы, небасхілы, няхай сустрэнуцца тагды мне ветракі сярод пуціны і скажуць: «Хлопча, нікуды вядзе дарога ад Айчыны».

Паэт

Ніхто ня мае права жыць з Паэтам, кахаць, пакутаваць і раўнаваць яго, ня тыя дні, калі б ён дбаў пра гэта, ня той напой, які б ён піў нагбом. Ніхто ня мае права мець Паэта, рабіць яго паяцам пры двары, таму што гэта… ды таму, што гэта — народа і паэзіі падрыў. Ніхто ня мае права біць Паэта, ён нават сам ня вольны над сабой, магчыма, ён адзіны на паўсьвета, а вы за ім нібыта за гарой. Паэт ня мае права быць паэтам цнатлівае і чыстае красы, калі ў айчыне загніваюць рэкі і засыхаюць на вачох лясы.

Адвечным шляхам

Ахвярую А.Р.

вырасьце трава і траву адшукае раса вырасьцем мы і нас адшукаюць сьлёзы цярновыя і палыновыя самотныя і радасныя цёплыя і сьцюдзёныя і празь сьлёзы мы ўбачым сьвет белы і чорны зямны і нябесны шчасьлівы і пякельны але вырасьце зноўку раса і траву адшукае раса і вырастуць нашы дзеці

Вужака

Мае згрызоты зьбіваюцца ў клубкі як вужакі і я — уладар гэнага паганага кодлішча — бы цмок па адной вышмыргваю вужак з клубка і адпускаю да людзей а тыя не зважаючы на бяскрыўдныя жоўтыя вушкі прымаюць іх за гадзюк а мяне за сапраўднага цмока і ў гэты час я сапраўды пачуваюся цмокам такой надчалавечай істотай бо я пад панцырам бо я страшны і толькі самая звычайная бестурботная раніца сонцам і сьвятлом змывае зь мяне гадаў бруд і я бягу і шукаю людзей і тлумачу што вужакі добрыя і разумныя істоткі і што яны не вінаватыя ў сваім падабенстве на гадзюк што іх можна пазнаць па залатой кароне а людзі разгубленыя ўглядаюцца ў мае вушы а мне ў адчаі здаецца што яны ўглядаюцца ў мае рогі і тады ўсе мае душэўныя болькі як бяздомныя чорныя галубы каля цёплага коміна туляцца да адзінага чалавека які любіць мяне — вужаку з залатой каронай.

Балада пра птаха

Не ў званы б’юць… Б’юць званы. Языкі ім вырвалі. Птах па-воўчаму завыў, як вярнуўся з выраю, як убачыў гэткі зьдзек над братамі роднымі, плакаў, быццам чалавек, і кружляў над Гродняю. Нарадзіўся птах і жыў, разьдзяліць каб муку з тым, хто сьмягнуў на крыжы, хто канаў на бруку, нарадзіўся птах і жыў неўпрыкмет, як рэха, на мяжы і на глыжы, на сялянскіх стрэхах. Паляўнічы не чапаў яго сьветлай песьні, вецер пёры не шчапаў, аднак і ня песьціў, жыў пад кронаю зямлі, па зямных законах: што шапталі карані — паўтарала крона. Кронаю былі званы, і аднойчы ў сьвяты песьню загулі яны пра свой лёс пракляты: каты, каты, каты, каты, — нібы ў небе Бог рыдаў, нібы ў гневе трушчыў краты той, хто справу не прадаў, — каты, каты, каты, каты, — рэхам адгукнуўся птах, над краінаю аратых ён лунаў, як волі сьцяг. I прыйшлі-прыбеглі каты, нацкавалі груганоў, як сабак, на песьню птаха, на бунтарны сьпеў званоў. I прыйшлі-прыбеглі суддзі, абвясьцілі свой прысуд: біць, пакуль ня трэснуць грудзі, біць, пакуль ня ўкленчыць люд!.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Час мінае, ды ня лечыць… Прытуліся да вякоў — Чуеш? Птахаў голас енчыць… Бачыш? Чырванее кроў…

Маналёг Алеся Гаруна

Гараць камяні ў маім вогнішчы, расьцьвеленыя агнём, нібы ваўчаняты ў логвішчы сонечным прамянём. У твар мне шугае полымя, ды я ўсё адно бяру каменьні рукамі голымі і гэткім, як сам, дару. Бяруць і да сэрцаў туляць: няхай нас ратуе боль і вучыць пра бліжніх думаць, пра тых, хто гібее ў золь, пра тых, хто прамёрз да костак, хто шлях да агню згубіў, хто д’яблу чырвоным хростам Айчыну сваю пазбыў. Дай Бог, каб маё каменьне аднойчы іх апякло, прымусіла ўстаць з каленяў, пайсьці на маё сьвятло. Я — тут! Я шугаю полымем! Праз боль я зь сябе бяру каменьні рукамі голымі і гэткім, як сам, дару. Дай Бог, каб маё каменьне Жар-птахам дайсьці змагло да тысячных пакаленьняў і сэрцы іх апякло.

Чорная быль

Плыў белы дзень — крыло самотнай птушкі нас ратавала незямным сьвятлом, — радыхаў дол і прашчуравы душы, крыві й зямлі вяртаючы цяпло. Плыў белы прывід даўнімі кладамі, і выглядаў прарокаў скрозь дзірван, і вёў іх за сабой над гарадамі, над чорнымі ільдамі ў Белы Храм. I Белы Храм зьявіўся над ільдамі, яго не ашчасьлівіў боскі перст, ён не сьвяціў здалёку купаламі, а Белы Храм — быў чорны хвойны лес. Не абразы, а змучаныя твары крыніцы адбівалі, а Дняпро цягнуў, як баржы, д’яблавыя хмары — трымцелі жылы і цяжэла кроў. Шчымелі крылы у палескіх птушак, балелі рукі у тутэйшых баб, і чорным цьветам расьцьвіталі грушы, атрутным сокам наліваўся сад — груган накрумкаў ці спрадвечны вораг мінулым векам не дапіў крыві? I ўсе гады, зладзюга, нашым горам сваіх дзяцей выродлівых карміў, і, прычакаўшы зручнае часіны, ён запусьціў, як гада, ў сьпячы Храм нянавісьцю ускормленага сына, такому б пазайздросьціў Юда сам. А белы цень прысьпешваў прарокаў, на гэты раз ня верачы жывым, — там далягляд сьлязіўся, быццам вока, а ў Храме вычвараўся сукін сын.

Маналёг Апанаса Філіповіча

У гэтай краіне ня маю я дому, вось воблака — сяду і ў сьвет палячу над гэтай гаморай, над гэтым садомам, ні грошай, ні славы — я волі хачу. У гэтай краіне ня маю я долі, вось посах і торба і сотні дарог. Па долі пайду. Не вярнуся ніколі. Няхай мяне судзяць хоць людзі, хоць Бог. У гэтай краіне ня маю я Бога, ушчэнт разапселі яго сьвятары: дзе церні павінны насіць — носяць рогі, які ж тагды Бог, калі служкі зьвяры? У гэтай краіне ня маю я роду, забыўся народ мой найменьня дзядоў, і сьвету ня бачыць далей азяроду, і дзецям ня дорыць на шчасьце падкоў. У гэтай краіне ня маю я песьні, якая б народнай была і маёй, якую б сябрына запела ў Бярэсьці, а рэха ўзышло за Дняпром, за Дзьвіной… У гэтай краіне ня маю я дому, вось воблака — сяду і ў сьвет палячу над гэтай гаморай, над гэтым садомам, ні грошай, ні славы — я волі хачу, бо ў гэтай краіне ня маю я волі…