Нарач

5

Ні галасоў, ні гоману Ў нахлынуўшым тумане. Ля возера Баторына Сядзіць адна Тацяна. Даўно паснулі вуліцы, I толькі адгалосы Яшчэ дзе-недзе чуюцца Асвераў і калёсаў. Зара ў трысці хаваецца, Мігціць Шлях Млечны зораў. Дзяўчына прыслухаецца, Што возера гаворыць, А хвалі пераліўныя Пяшчотна з трыснікамі Шапочуць казкі дзіўныя I гойдаюць чаўнамі. А месяц пераломаны То вынырне з туману, То выплыве з Баторына Каля чаўна Тацяны.

Грышка

Прыйшлі, ці доўга нас чакала? Сход зацягнуўся дапазна. Што ж, кагарка, не сумавала Над Мястрам-возерам адна?

Тацяна

Дамоў ісці была гатова, На кірмашы пакінуць вас… — А вочы зорацца з-пад броваў, Як золак у вясновы час.

Прахор

Ну, хлопцы, ўдаль па хвалях сініх, Каб дома быць нам да зары. А ты, арол, глядзі — дзяўчыны У рыбакоў не забяры! I пырснуў смех з блакітнай хваляй, Аж зашумелі трыснікі. На першых лодках рыбакі Пра Нарач песню заспявалі. I паплыло па хвалях рэха Туды, дзе цёмны бор стаяў, Дзе летнім сном драмалі стрэхі… Эх, песня родная мая!

6

Трэба вёсламі ударыць, — Зноў Прахор гаворыць. Лодкі выплылі на Нарач, Бы на сіне мора. Лес над берагам прачнуўся, Песню паўтарае… «Паляцелі белы гусі Ды з чужога краю…»

Грышка

Слухай, сэрцамаё, шчыра Я цябе кахаю, А ты вечна, быццам вырай, Ад мяне ўцякаеш. Ціха кагарка паўноччу Песню абарвала, За шаўковай хусткай вочы Зорныя схавала. — Я даўно цябе кахаю, — У адказ дзяўчына, Ці мо прашаптала хваля, Грышка вёслы кінуў. — Што ж там песню абарвалі? — Зноў Прахор гаворыць. Паняслася песня хваляй, Хваляй па азёрах. Уздымецца высока Недзе над барамі, Рэе-кружыць, нібы сокал Па-над трыснікамі, На прасторах Беларусі Долі след шукае… «Вы пастойце, белы гусі, Я вас запытаю…»

Частка пятая

І

На пабярэжжы азёрным, зялёным Павырасталі палацы магнатаў, Воддаль чарнеюць вузкія загоны, I валуны, і рыбацкія хаты. Неба заслала блакітам шырокім Наднарачанскія нівы і вёскі, Ціхі магільнік, крыж адзінокі Каля пахіленай ветрам бярозкі. Людзі жывуць у палацах ліхія, — Хлеба ў іх досыць, і хлеб без мякіны — Глыбака ўгрызліся ў нашу краіну, П'яўкамі смокчучы сокі жывыя. Толькі гаруе ўвесь бераг рыбацкі: Рукі крывавым пакрытыя потам, Твары абмыты слязамі сіротаў, Плечы намулены лямкай батрацкай. Нават і песні там іншыя, неяк Звоняць яны сіратліва над полем, Пераліваюцца скаргай жалеек, Сумам прадвечным па шчасці, па волі.

2

Выйшлі ўсе разам. Праз межы, праз поле З вёсламі моўчкі арцелі ішлі. З берага кагаркі Раптам ўзняліся, Зніклі ўдалі. Выплылі лодкі. — Смела ў дарогу! — Шчаслівы палоў! — Помніце — хлеба няма ўжо!.. Хваляў шум. Звон галасоў. З Нарачы выплыла сонца. Лодкі да сонца плылі. Біліся хвалі аб вёслы, Пеніліся і гулі. Дзеці, жанчыны, старыяI Сёння на бераг прыйшлі З віламі, з пешнямі. Сталі, чакаюць, калі Новыя выплывуць лодкі. — Што, усё яшчэ не відаць? — Мо толькі выплыве вёска адна?.. Нарач шуміць. Пільна угледзеўся Ў гатаўскі бераг Сымон, У бераг далёкі. Пеніцца сонца, і хваль перазвон. — Кагаркі, можа?.. — Не, лодкі! — Бачыце, бачыце! — бераг ажыў. Радасна бліснулі вочы, Быццам іх сонца прамень запаліў. Люблю твае, Нарач, затокі і тоні, Як вецер густыя туманы развесіць. Ці снежная пена на хвалях зазвоніць, Цалуючы зоры, калышучы месяц. Люблю, калі ў сонцы гарыш пазалотай, Раскінуўшы сінія хваляў палотны, Калі ў непагоду сумуеш маркотна З рыбацкаю песняй, з зялёным чаротам. Люблю твае буры, твае навальніцы. Ў іх чую, бы ў песнях, жыццё маладое. I хочацца блізка грудзьмі прытуліцца Да чорных ад гневу кіпучых прыбояў.

З

Як навальніцаю, хмараю шэрай Лодкі плывуць рыбакоў. Бурна шуміць нарачанскі ўвесь бераг I Гулам людскіх галасоў. — Рана сягоння прачнуліся, гады! — Бачыш, ляціць вартаўнік! — Трэба было б яго пешняй пагладзіць, Лодку загнаўшы ў трыснік. — Чуюцца знекуль ізноў адгалосы: — Эх, закіпела ўдалі! — Вернуцца сёння паны без калошаў! — Вёслы ў работу пайшлі! З вёскі, ў сярмязе расхрыстанай, шэрай, Быццам варона, ляцеў Полем, пасевамі солтыс Цяцера. — Рыбы, відаць, захацеў?! — Што, пане солтыс, чаго пан прыпёрся? — Кажаш, паліцыі шмат?.. I галасы, быццам жнівам калоссе, Зрэзаў нахлынуўшы град. Толькі чуваць, як калышацца шумна Возера каля чаўноў. — Бачыш, ідуцьярыною, праз гумны… — Будзе з паўсотні крукоў.

Стражнік

Хто вас тут склікаў?

Сымон

Ніхто. Прыйшлі самі.

Стражнік

Слухайце ж, рыбакі! Пешні кідайце, пакуль яшчэ з вамі Не загаварылі штыкі.

Сымон

Ты не гразі нам. Яшчэ ты замолад. Што нас пужаеш штыком? Мы ужо бачылі здзекі і голад Пад акупанцкім ярмом. Хочаш — страляй у мяне, у старога! Хай мяне зломе віхор. Толькі вам, каты, я гэту дарогу Загараджу да азёр.

Грышка

Не, не табе, стары, з імі спрачацца, Лезці грудзямі на іх. Хопіць з навалаю лютай змагацца Сілы у нас маладых.

Рыбачка

Хлеб адабралі ў галодных сіротаў. Чым мы накормім дзяцей? Досыць ужо бедавалі гаротна. Што ж, пан, страляй жа хутчэй! I пахіснулася мора людское, Рынулі ў бой рыбакі, Рынулі грозным, кіпучым прыбоем На акупантаў штыкі.

4

Спяваюць дзяўчаты, І ў лесе сасоннік, На прызбе пад хатай Ім ўторыць гармонік. Праз межы, загоны, Вясковыя стрэхі Плыве з перазвонам Вясновае рэха.

Тацяна

Сум грудзі сціскае. Цябе, мой каханы, I позна, і рана Паны ўжо шукаюць.

Грышка

Тут сочаць за намі, Я сам гэта чую, Начамі і днямі Нас нехта пільнуе. Адно толькі горай, Што раніцай сіняй Цябе і азёры Мне трэба пакінуць. Я зроднены з тымі, Што век жывуць працай, Што ўсталі стальнымі Радамі змагацца. I дзе, я не знаю, Сустрэну світанне, Якое устане Ўжо хутка над краем. Ды толькі я веру, Што дзень вызвалення На Нарачы бераг Прыйду я сустрэнуць.

5

Грышка

Ты не заснуў, Прахор? Доўгая ноч… Нам бы пагутарыць варта. Нешта шкада пакідаць мне Нарач, і вёску, і бор.

Прахор

Нешта скуголяць сабакі. Вецер на сена залазіць, Рве з узгалоўя пласты, Спаць не дае. Можа, так на непагоду. Чуеш, як шчытам калоціць I завывае, як воўк?.. Рана збіраешся выйсці?