Нарач

5

Прыйшлі усе вёскі, — Аж хата, здаецца, трашчала. Пра хлеб, пра палоў гаварылі Баторынскія рыбакі, Ды бабы ў кутку Неспакойна аб нечым шапталі; Ціха спрачаліся дзеці На згорбленай печы, Дзелячы з ранніх зажынак З асцём куракі. — Як там у вас сенажаць? — Травы спаліла — так суха… — Цяжка пражыць. — Шнуры не шырэй якдалонь. — Трэба далей хвалі Мястра I Нарачы рухаць… Моўкнуць на міг галасы. Звоняць дакучліва мухі. Хрысцяцца бабы, I цепліцца свечак агонь. З чорных, старых абразоў Надлавай звісае вясёлкай Вышыты, пэўна, дзявочымі днямі Ручнік. Аўдамавіне, У зрэбнай кашулі, у новай, Спіць гаспадар На сярэбраных стужках сасновых. Нават яго не разбудзяць Ні слёзы, Ні Нарач, Ні крык… — …А ў якую ж ты дарожаньку Адыходзіш ад нас, родненькі? А куды ж ты па-святочнаму, Прахор-голуб, выбіраешся? Адной сцежкай цябе выправім, — Ды адкуль, скажы, спаткаць цябе? Ці ад берага азёрнага? Можа, ў полі, з поля чыстага? Можа, летам летнім вечарам, Як зары цвет асыпаецца? Ці вясной, калі зязюленька Закувае яснай раніцай?.. — Эх, баба! Жыццё прагалосіць, праплача. Слязьмі не паможаш! — Чуваць па кутках галасы. — Ад лютай напасці Нам трэ бараніцца іначай, Не гэтым галошаннем сірат I плачам… — Праз пару гадкоў Памагаць будзе сын… А поп не згадзіўся ісці. Без грошай не хоча маліцца. Кажа, бунтаўшчыка мне нязручна Хаваць. — Адкуль у нас грошы! Страха, быццам сіта, свіціцца. Жывой крупіны Не вылавіш лыжкаю ў місцы. I так яшчэ Як гаспадарыць будзе ўдава? — Без пацер зямля на вайне нас прыме Сейбіта і рыбака свайго. Памоліцца Нарач Хвалямі ў час буры сівымі, Успомніць калоссе Аратагаімя… — Шопат ліецца Цяжкой, алавянай тугой. — Што ж пайшоў ад нас дарогай невядомаю, Што пакінуў нам, сіротам беспрытульным, Слёз гаручых тоні цёмныя, азёрныя, Падвалокі, як з палову, гора поўныя? Паплывуць чаўны рыбацкія, як некалі, Толькі наш адзін на жвіры застанецца, Не пацешаць нас ніколі птушкі з выраю, Не пачуем болей слова твайго шчырага, Не пасвеціць на нас сонейка гарачае, Не павеюць ветры рыбныя, азёрныя… Будзем рана мы хадзіць зарой па беразе, Рыбака свайго, аратага шукаючы, Заімгляцца нашы вочы, быццам восенню, На азёры, на палосы паглядаючы… — Хай не бядуе; Блізкія, суседзі памогуць… — Не заракайся астрогу I торбы жабрацкай насіць. З улову заўсёды Частку Прахораву могуць Узяць удава і Тацяна — Для бацькі старога. Не будуць сіроты Ласкіпанскай прасіць!.. — …Ды устань, падыміся, паглядзі ты, наш родненькі, Колькі ў хаце людзей назбіралася! Як не ў беднага, а ў багатага на вяселейка. Толькі ўсе маўчаць, не пяе ніхто і не цешыцца. Хату новую, габляваную далі табе, Вокны новыя, страха шчыльная, сасновая. Не пальецца дождж шэрай восенню, Не падзьме ў парог вецер снежнымі завеямі!.. Усе ў задуме цяжкой Апусцілі галовы, А шмат хто выйшаў з хаты, Насунуўшы шапку на лоб. Жвірам распаленым Секла кожнае слова, Секла па тварах рыбацкіх Дажджом сталёвым. Гора, здавалася, Хату, I вёску, I Нарач перарасло… — …Дык чаму ж закрыў дачасна свае вочы ты? Хоць яшчэ раз глянь, Прахор, мой сокал! Хоць адно пакінь сіротам слова цёплае! Хоць скажы-парадзь, як жыць нам беспрытульным? Паглядзі, — прыйшлі блізкія і знаёмыя, Нарачанцы, мястраўцы, баторынцы. Папрасі іх, каб за дзетак заступіліся, Каб глуміцца не далі над імі, беднымі. Папрасі, каб наша гора палыновае, Нашу крыўду, слязьмі горкімі абмытую, Вятры жоўтымі лістамі не завеялі, Каб яны яе адпомсціць не забыліся!.. Дрогнулі сцены ў хаце, Быццам ударылі крыгі. — Не, не забудзем! — Адпомсцім! Чуеце, рыбакі?! Труну панеслі мужчыны, Узняўшы на плечы, праз выган… Плакалі над памежкам Кагаркі і кулікі.

6

Курган на кургане I крушні сівога камення, Ды, рукі узняўшы, Застылі крыжы. Высяцца цяглыя сосны, Раскінуўшы змрочныя цені Над тымі, што болей не ўстануць, Не вернуцца жыць. Памалу з магільніка Разыходзяцца людзі. Слязамі не збудзіш Заснуўшых магіл! Паліць гарачае сонца, I вецер яго не астудзіць. Гараць на усходзе Чырвоныя хмараў стагі. Ідуць рыбакі, пахаваўшы Прахора, Настрэчу буры, Буры, якаяужо Абняла паўкраіны. Дзьме, наганяючы Цені, чорныя хмары вецер, Падае сонца у возера Лістам сарваным з асіны. Гулка грыміць гром Над нарачанскім гасцінцам. Хмары развеялі Грываў чорныя столкі. Пугі маланак свішчуць Праз гул навальніцы, Грому шарахаўкі Грымяць пад дугою вясёлкі. Гнуцца да самай зямлі Старыя на могілках сосны. Раз і яшчэ раз ударыў Віхор ашалеўшы, сляпы, З сіняга возера На бераг хвалямі плёснуў, Пад хмары узняўшы I снежную пену, і пыл. Раптам змоўкла усё. Толькі вячэрнюю ціну Рве Нарач хвалямі ў пене, Топіць у тонях на дно. Недзе крычаць пастухі, Гонячы ў выган скаціну. I сыпануў на плечы загонаў Шчырымі жменямі дождж.

Першы рыбак

Хутка пачнуць на азёры качкі злятацца, А нашы яшчэ падвалокі ловяць на беразе вецер. Не зарабіў у рубашцы, дык не заробіш ў сярмяжцы, Кажуць старыя. У нас і так усю восень пустуюць Аруды ў клецях.

Другі рыбак

Цёпла і ціха цяпер — Будзе багаты улоў — Начамі туманы бялеюць.

Грышка

Хацеў бы яшчэ раз сустрэцца я з вамі, Калі прашумяць навальніцы, Калі над азёрамі і над палямі Заззяюць свабоды зарніцы.

Архіп

Прымем заўсёды, як госця, цябе. Не забывай нас! Што ж, развітаемся… Сёння туманам Заслала ноч усё. Да Мядзеля хай правядзе Тацяна. З садоў, як з цёмнай рамы, Над белым воблакам туману Касцёл падняўся белымі мурамі, Застыў, як хваляй выгнаная крыга. Спіць бераг Мястра, выгнуўшыся лукам. Сустрэліся ў апошнім развітанні рукі I вочы — дзве зары Кароткай летняй ночы.

Грышка

Тацяна, Жыццё маё пайшло крутой дарогай. I Не ведаю, ці дачакаешся мяне ты. Яшчэ ў мяне шмат беспрытульных дзёі Але да вас я некалі прыйду. Чакай, Тацяна!

Тацяна

Буду. Кожнаю вясною, як прылятае вырай, Кожнай восенню, як верасы цвітуць, Я выглядаць, чакаць цябе заўсёды буду…

7

Солтыс

Браткі! Збірацца забаронена. Сказаў раз, і досыць. Разыходзіцца па хатах! Хай усе паадкладаюць Назад шасты, і пешні, і калкі!

Першы рыбак

За колькі ты ў паноў наняўся Спяваць нам ггесні? Чулі не такіх мы салаўёў! Глядзі, каб не панюхаў пешні Ці не нарваўся дзе на грабаўё!

Солтыс

Вось і Іван скажа, I пан стражнік, Што сілаю не возьмеце азёр, Нат берага вам не дадуць паўсажня! Ды які вас сёння падбухторыў чорт? Лепш, раю вам, Да заўтрашняга дня адложым справу, Згодна, палюбоўна да канца звядзем. Возера не адплыве ад нас сялявай…

Другі рыбак

I так кармілі досыць Рыбакамі шчупакоў!

Архіп

Чакай, пан солтыс! Зарана нас ты адпяваеш. Гадзіцца раіш, але з кім? Хіба не на ваўкоў ты намякаеш — Не на паноў, ад якіх бароняцца З каламі рыбакі! Досыць і так нацярпеліся, Час прыйшоў. Сёння усе выплываем, Усе як адзін на палоў! Па скатах пясчаных узгоркаў На Нарачы бераг ідуць рыбакі. Спаўзаюць з рыбацкімі снасцямі лодкі З вільготнага жвіру. Вецер мяккі, Цёплы і сіні прыходзіць на помач, Гоніць крылатыя лодкі, Быццам іх хоча удаль заманіць, Туды, дзе сінія хвалі Раскінула Нарач на поўнач, На поўдзень, на захад, на ўсход, Аж да небасхілу граніц. А лодак ўсё больш выплывае… Хай сёння смяецца і звоніць Вецер, разносячы песняў рыбацкіх I хваляў успененых гром! — Мы вылавім долю сваю Ў глыбокіх у Нарачы тонях!.. I тонуць рыбацкія сеткі Ў жывое азёр серабро.

Эпілог

За шыбамі тлеюць у інеі сінія зоры. Мерзнуць ад сцюжы апухлыя пальцы, баляць. Ведаю, песні, вам хочацца новых разораў, Шолаху лесу зялёнага, звону азёраў, — Сніцца не раз вам шчаслівая наша зямля. Будзе ўсё гэта… Гартоўным нарогам падымем Новыя дні; залатых ураджаяў зару Збяруць у снапы маторы рукамі стальнымі; I вёснамі будзе цвісці маладымі, Вясёлкамі песняў мая Беларусь. А сёння ідзіце ў батрацкія хаты, пад стрэхі, — Пазнаюць вас там па глыбокіх шрамах, Па чорных мазолях, па гулкаму рэху. Як сонечныя, загарайцеся вехі На горных вяршынях, на новых шляхах! А сёння ідзіце між родных загонаў, Дзе многа знаёмых спаткаеце вы. Рассцелюць вам нівы узорны настольнік, Як прыйдзеце ў госці ў дзень заўтрашні, вольны, Ці з славаю паўшых, ці з славай жывых. I поўнач мінае. За шыбамі вецер… За сына дзесь моліцца матка цяпер. А я хачу сонца пранесці па свеце I ворагам кінуць у вочы з-пад сэрца Крывёю гарачай апырсканы верш. Вось раніца ціха лягла на падлогу… Я песні бяру свае ў дальні паход. Іх трэба рассеяць вясной па разлогах, Каб заўтра на струнах, на новых дарогах Нам з песнямі стрэціць свабоды прыход.