Крыніцы

Ён вярнуўся неспадзявана хутка: у класе нават ніхто не ўправіўся выказаць сваю думку аб здарэнні.

Апусціўшы галаву, ні на кога не глянуўшы, ён прайшоў да задняй парты, сеў на сваё месца i закрыў твар рукамі. Клас вінавата маўчаў, i маўчаў доўга: усім чамусьці здалося, што Алёша плача. Нарэшце Лявон, які адчуваў сябе больш за ўсіх вінаватым i страціў сваю паважнасць i спакой, ціха спытаў, нясмела дакрануўшыся да яго пляча:

— Ну, што?

Алёша адняў ад твару рукі: вочы яго былі сухія i твар звычайны.

— Нічога, — сумна адказаў ён i больш не сказаў ні слова, як яго ні распытвалі.

Валодзя зноў завалодаў агульнай увагай i знарок голасна i смела выказваў сваё абурэнне супроць завуча:

— Фармаліст ён i наогул… — Каб размова ішла не аб настаўніку, Валодзя, відаць, даволі б моцна вызначыў гэтае «наогул». — Мы не маленькія, не вучні пятага класа! І трэба даць зразумець яму гэта!

Пятро Хмыз сказаў яму:

— Ты, Валодзя, як п'яны заяц.

Валодзя абразіўся, i, каб не званок, справа, напэўна, скончылася б моцнай лаянкай.

Праз усё гэта забылі, што першы ўрок — гісторыя — дырэктара, якога чакалі з цікавасцю i нецярпеннем, як чакаюць кожнага новага настаўніка.

Лемяшэвіч весела прывітаўся, пазнаёміўся, жартаўліва адказаў на пытанні, якія тычыліся выключна яго біяграфіі. Усё, здавалася, ішло як мае быць. Але ён адразу, як толькі зайшоў у клас, адчуў нейкую насцярожанасць i стрыманасць вучняў, асабліва хлогіцаў: яны сядзелі не па гадах сур'ёзныя, нават суровыя, усміхаліся скупа — для ветлівасці толькі i як бы баяліся ці не жадалі глядзець дырэктару ў вочы. Міхаеь Кірылавіч не адразу здагадаўся, у чым прычына такога настрою вучняў. A калі здагадаўся, незнарок глянуўшы на Алёшу, зноў разгубіўся i не ведаў, што трэба зрабіць, каб выказаць свае адносіны i ў той жа час не закрануць аўтарытэт завуча. Ён пачаў пытаць, як адпачывалі, што рабілі ўлетку. Спадзяваўся, што можа хто-небудзь загаворыць аб працы Алёшы i тады ён выкажа сваё ўхваленне. З'явілася нават думка аб'явіць Алёшу падзяку ад педсавета. Але яго перапыніў Валодзя Полаз (Лемяшэвіч ужо ведаў сына рахункавода) — ён узняў руку. Атрымаўшы дазвол, Валодзя падхапіўся, як салдат, стукнуўшы абцасамі аб падлогу, І, хвалюючыся, сказаў:

— Міхась Кірылавіч… Я хачу сказаць… Я ад усіх, — ён глянуў назад, дзе сядзелі Касцянок, Цялуша, Хмыз, — увесь клас скажа, што Алёша не вінаваты. Што калі што… калі вінаваціць, то мы ўсе i я першы… Мы проста падымалі яго «на ўра» за яго працу, бо гэта ж гераізм!..

Ніхто не звярнуў увагі на нечаканае прызнанне Валодзем працы Алёшы гераізмам; вучні загаманілі, пацвярджаючы яго словы. Лемяшэвіч, крыху расчулены такой салідарнасцю, пастукаў алоўкам аб стол, каб суцішыць клас, i сказаў, як мог бы сказаць зусім дарослым людзям:

— Таварышы! А хто вінаваціць Касцянка? Ніхто. Атрымалася непаразуменне… А праца Алёшы сапраўды гераічная!.. З такой працы мы ўсе павінны браць прыклад. Нам, людзям зямлі, дзецям калгаснікаў, варта падзякаваць Алёшу за яго працу…

І — дзіўная, нябачаная на ўроку рэч — вучні заапладзіравалі, страшэнна збянтэжыўшы гэтым Алёшу, на долю якога i так ужо хагйла перажыванняў.

Міхась Кірылавіч дадаў, ужо як дзецям:

— Але падымаць «на ўра» i ўсё іншае такое — не рабіце гэта ў класе. На вуліцы — вунь якая прастора!

I ўраз усе твары, акрамя Алёшавага, сталі прыветлівымі, дружалюбнымі.

Першы ўрок прайшоў добра. Міхась Кірылавіч доўга ўспамінаў яго з прыемнасцю i пачуццём радасці i задавальнення самім сабой.

* * *

Перад апошнім урокам у школу прыехаў Бародка. У настаўніцкай усе разгубіліся, калі ён нечакана зайшоў, нават Лемяшэвіч адчуў сябе ніякавата. Праўда, Бародка, з уласцівым яму ўменнем, хутка ўключыў усіх у агульную, як бы жартаўлівую, з вясёлымі прыкладамі, але ў той жа час вельмі сурезную — аб грамадскай працы настаўніка — размову. Але Лемяшэвіч заўважыў, што да яго асабіста сакратар звяртаецца суха — афіцыйна i непрыязна, нібы жадаючы даць зразумець калектыву, што новы дырэктар не карыстаецца павагай райкома. І першы, хто гэта зразумеў,— Арэшкін, ён ажно заззяў увесь. Да Прыходчанкі Бародка звяртаўся на «ты», як да блізкага чалавека: «Ты, Марына, не пярэч. Колькі ты сама прачытала лекцый?»

Лемяшэвічу ён сказаў:

— Збярыце вучняў пасля ўрокаў. Старэйшыя класы.

— Навошта?

— Уявіце, таварыш Лемяшэвіч, што сакратар райкома хоча пагутарыць з вашымі вучнямі. Дазваляеце?..

Надвор'е праяснілася — i вучняў сабралі ў двары школы, на пляцоўцы.

Бародка пачаў гаварыць аб ролі працы ў выхаванні чалавека камуністычнага грамадства. Гаварыў ён проста i цікава. Слухалі яго ўважліва i вучні i настаўнікі; нават калгасніцы, што ішлі з поля на абед, спыніліся каля плота, ды так i прастаялі да канца прамовы.

Сакратар высмейваў тых вучняў, якія, скончыўшы «якіх-небудзь сем класаў на тройкі з хвосцікамі», запісваюць сябе ў «інтэлігенты» i лічаць для сябе нізкім працаваць у калгасе.

Потым ён гаварыў аб політэхнічным навучанпі i хоць, як адзначыў Лемяшэвіч, крыху спрашчаў пытанне, але канчатковыя вывады рабіў правільныя, ясныя.

— Усе магчымасці ў вас, у вашай школе, для політэхнізацыі ёсць: добры прышкольны ўчастак, a галоўнае — МТС пад бокам, любыя сельскагаспадарчыя машыны… І, нарэшце, у вас ёсць цудоўны прыклад, які паказвае, якую карысць можа прынесці асваенне адной з гэтых машын i сумленная праца на ёй… Карысць i для народа, i для Радзімы, i для таго чалавека, хто гэта зрабіў… Вы ведаеце, што я маю на ўвазе. Працу на камбайне вучня вашай школы Аляксея Касцянка… — І Бародка паклікаў: — Таварыш Касцянок!

Яшчэ раз да смерці збянтэжанага Алёшу сябры сілком выштурхнулі з задніх радоў. Каб ён ведаў, што размова зноу будзе пра яго, ён нізашто не застаўся б на гэтым сходзе.

— Ідзі, калі ласка, бліжэй, — запрасіў яго сакратар.

Алёша нясмела падышоў.

— Таварышы! Райком i райвыканком прынялі рашэнне: Аляксея Сцяпанавіча Касцянка за яго выдатную працу ў МТС, на камбайне, узнагародзіць каштоўнымі рэчамі: гадзіннікам i веласіпедам. Дазвольце мне ўручыць яму гэтыя рэчы.

Сакратар райкома дастаў з кішэні невялічкую скрыначку i пад бурную авацыю працягнуў Алёшу. Той нязграбна ўзяў яе правай рукой. Бародка, узяўшы яго абедзве рукі, пералажыў скрыначку ў левую, а правую моцна паціснуў. У гэты час шафёр прынёс разабраны, запакаваны ў паперу веласіпед.

— Ну, ты — механік, i збярэш сам… — сказаў Бародка Алёшу. Сакратар, відаць, меў намер яшчэ штосьці сказаць да ўсіх, але вучні ўсхапіліся з месцаў, абкружылі Алёшу, каб паглядзець падарункі, бліжэйшыя сябры яго пачалі ўжо распакоўваць веласіпед, каб тут жа сабраць i калектыўна выпрабаваць.

14

Праз некалькі дзён на бюро райкома са спазненнем зацвярджалі новых дырэктараў школ. Па сутнасці, новым быў адзін Лемяшэвіч, усе іншыя зацвярджаліся ў сувязі з пераводамі па ўласнаму жаданню ці па волі райана або райкома з адной школы ў другую. Дырэктарам прыйшлося доўга чакаць: на пасяджэнні, якое цягнулася ўжо гадзіны тры, абмяркоўвалася першае пытанне — аб выкананні плана хлебана-рыхтовак. З кабінета першага сакратара выляталі па адным чырвоныя i мокрыя ад поту старшыні адсталых калгасаў. У прыёмнай кожны з ix з палёгкай уздыхаў, прагна закурваў i іранічна-весела адводзіў позіркам тых, што чакалі: «Дастанецца i вам, пачакайце, не аднаму мне!»

— Але-е… Сам сёння «дае прыкурыць»… Грыміць! — сказаў адзін старшыня з нейкім своеасаблівым захапленнем. Лемяшэвіча непрыемна ўразіла гэтае «сам».

Ён ведаў, што зацвярджэнне — хуткая i па сутнасці фармальная справа, аднак чамусьці хваляваўся, як бы прадчуваючы нешта благое. Ён упершыню падумаў тут, слухаючы разважанні іншых дырэктараў, што яго выстугіленні супроць паводзін Бародкі сапраўды, магчыма, недарэчныя i дробязныя. Але ж справа не толькі ў адносінах Бародкі з Марынай. Ёсць шмат іншага, супроць чаго пратэстуе яго сумленне камуніста, у тым ліку i супроць гэтага «сам». Хто даў Бародку такія правы, такую ўладу? Чаму ён зрабіўся гэтым «сам» i сапраўды ўсё вырашае сам? Чаму яго больш баяцца, чым паважаюць?..