Крыніцы

Ён увабраў у жменю ўсю газету, ступіў да яе, схапіў за руку, балюча сціснуў.

— Марына! Калі я даведаюся — вам абаім не будзе месца!

— Гэта ты можаш, — адказала яна, вырваўшы руку i адышоўшы да дзвярэй. — Шчасце многіх, што твая ўлада ўсяго на адзін раён.

— Марына! Я сур'ёзна! — ударыў кулаком сябе ў грудзі Бародка.

— А мне таксама абрыдла жартаваць.

— Пашкадуеш, Марына!

— Не. Не пашкадую. Чаго мне шкадаваць?

— А-а, вось ты ўжо як! Вось ты як сустракаеш мяне!

— Як заслугоўваеш.

— Тры гады служыў… Добра ж. — Ён сарваў з цвіка паліто, накінуў на плечы, ускінуў на галаву шапку, аднак не спяшаўся выходзіць — пазіраў на яе. А яна стаяла, ужо прытуліўшыся да вушака, спакойная, велічная, i не краналася з месца. На скаварадзе гарэла яешня, моцна пахла чадам.

— Ты неразумны чалавек, Арцём.

— Вядома. Ты знайшла разумнейшага. Але мы пабачым, хто з нас разумнейшы!

— Акрамя сябе, ты нікога не хочаш бачыць. Ты любуется толькі сабой, жывеш для сябе…

— А ты для каго? — Ён узяўся за клямку i яшчэ раз аглянуўся, спадзеючыся, што яна затрымае яго, але Марына па-ранейшаму стаяла нерухома, i позірк яе быў чужы i варожы.

Ён ляпнуў дзвярыма так, што зазвінелі шыбы Але на ганку зноў спыніўся, зноў чакаў, што яна выбежыць, верпе яго назад. Яна не выйшла. Ён плюнуў, вылаяўся i пайшоў у МТС, дзе плкінуў машыну.

А Марына Астапаўна, заліўшы гарэлую яешню вадой i выкінуўшы нарэзаныя гуркі i грыбы ў памыйнае вядро, заплакала — упершыню за шмат год. Даўно ўжо яна не плакала, i гэтыя нечаканыя слёзы расхвалявалі яе яшчэ больш. Яна доўга не магла супакоіцца i злавалася на сябе за такую слабасць. «Дзяўчынка! Дурніца! Пакінь! Чаго ты плачаш?» Яна не ведала, чаму плача, што выклікала гэты жаночы смутак. Плакала яна не таму, што пасварылася з Бародкам, што ён па сутнасці зняважыў яе. Такая знявага яе мала кранала, тым больш з вуснаў Бародкі. Яна ж таксама не кампліменты гаварыла яму! Дык што ж выклікала гэтыя слёзы, гэты цяжкі настрой?

* * *

Лемяшэвіч, як заўсёды, прыйшоў у школу за паўгадзіны да пачатку заняткаў. Звычайна ў такі ранні час, акрамя некалькіх вучняў малодшых класаў, якія хадзілі з дальніх пасёлкаў, нікога яшчэ не было. Але ў тую раніцу школа гудзела ўжо галасамі. Ён хацеў быў зайсці ў дзесяты клас, але пачуў сваё прозвішча, здагадаўся, што там так горача абмяркоўваюць, i, адчуўшы няёмкасць, прайшоў міма. У настаўніцкай першым яго сустрэў Арэшкін. Ён нібы стаяў перад дзвярыма i пільнаваў, бо як толькі Лемяшэвіч паказаўся на парозе, адразу працягнуў руку.

— Дарагі Міхась Кірылавіч, мы абураны да глыбіні душы. Усім калектывам… Гэта не толькі на вас паклёп, гэта на ўсіх нас паклёп. Мы пішам калектыўнае пісьмо. Вось!

Тут былі ўсе настаўнікі, адсутнічаў адзін Даніла Платонавіч. Усе яны прывіталі дырэктара цёпла i шчыра: адразу падняліся ca сваіх месц, па чарзе ціснулі руку, хто моўчкі, хто ca словамі спачування.

— Скажыце нам, хто гэтыя свістуны, i мы заткнем ix свісткі! — пажартаваў з суровай сур'ёзнасцю Кавальчук. Жонка яго, Мая Любаміраўна, згаджаючыся з мужам, прыветліва кіўнула галавой i ласкава ўсміхнулася. Раней яна ніколі не ўсміхалася ў прысутнасці дырэктара, i з-за такой яе паважнасці Лемяшэвіч проста не адважваўся рабіць ёй заўвагі па рабоце.

Марына Астапаўна паціснула руку па-мужчынску моцна, без слоў. Апошняй нясмела падышла тэхнічка Даша i заплакала. Слёзы яе, сустрэча настаўнікаў, ix, безумоўна, шчырае абурэнне расхвалявалі Лемяшэвіча.

— Таварышы, ці не замнога шуму з-за такой справы? Усё гэта не варта выедзенага яйка. Глупства…

— Не, не глупства. Гэта прэстыж школы, прэстыж калектыву. І мы не можам маўчаць! А? — горача запярэчыў Арэшкін. Яго падтрымалі іншыя.

— Якое ж гэта глупства, калі вы памаглі мне падлогу адрамантаваць, каб дзеці не мерзлі, а яны — вунь што напісалі: за гарэлку дошкі прадавалі. Каб ім!.. — ужо не плакала, а таксама абуралася Даша.

— Вы нам не замінайце, Міхась Кірылавіч… Мы былі б нявартымі свайго звання савецкіх педагогаў, каб змаўчалі! — апошнія словы Павел Паўлавіч сказаў, павярнуўшыся да жонкі.

Лемяшэвіч паціснуў плячамі: яго i радавала такая згуртаванасць калектыву, i бянтэжылі словы пахвалы яму.

— Пішыце, Вольга Калінаўна, далей, — загадаў Арэшкін, калі Лемяшэвіч зайшоў у кабінет дырэктара — маленькі пакойчык побач з настаўніцкай.

— На чым мы спыніліся? — Арэшкін хадзіў па настаўніцкай, засунуўшы руку пад пінжак, i гладзіў сваё сэрца. — Пішыце… Такім чынам, мы разглядаем гэты фельетон як паклёп на сумленнага савецкага чалавека, арганізатара i кіраўніка…

— Камуніста, — падказаў Кавальчук.

— Правільна, — згадзіўся Арэшкін. — Дадайце, Вольга Калінаўна, — савецкага чалавека, камуніста. Далей… Разам з намі абураны калгаснікі перадавога ў раёне калгаса «Перамога», якія за кароткі тэрмін палюбілі таварыша…

— «Палюбілі» — не тое слова, — перапыніла Марына Астапаўна.

У складанні пісьма не ўдзельнічаў адзін Адам Бушыла; ён сядзеў на канапе, нязвыкла маўклівы, i з такой знявагай пазіраў спадылба на Арэшкіна, што Лемяшэвіч, праз прыадчыненыя дзверы ўбачыўшы гэтыя позіркі, спалохаўся, як бы ён не нарабіў чаго. Яго панурасць уплывала на настаўнікаў, якія ніяк не маглі зразумець, чаму весялун i жартаўнік Бушыла ў такім настроі.

Арэшкін пазіраў на яго з баязлівасцю i прыкметна нерваваўся.

Лемяшэвіч выйшаў з кабінета, прычэсваючы валасы.

— Вы даруйце, таварышы, але мне не падабаецца, што вы пішаце. Калі гаварыць аб паклёпе, дык ён узведзены не на аднаго Лемяшэвіча. А старшыня сельсавета? Сакратар партарганізацыі?

— Правільна, — падтрымаў Бушыла.

Арэшкін перанёс руку ад сэрца на патыліцу, глянуў на гадзіннік — ці ёсць час перапісаць пісьмо нанава — i зморшчыўся.

— Правільна… Вядома, правільна! А вы седзіцё i не можаце падказаць, пішам калектыўна. Маўчаць лягчэй за ўсё! — накінулася на Бушылу Вольга Калінаўна, якая заўсёды да ўсяго ставілася з выключнай шчырасцю i добрасумленна.

— Без мяне ёсць каму пісаць, — кіўнуў Бушыла на Арэшкіна. — Віктар Паўлавіч майстар пісаць.

— Што я пішу? — перасмыкнуўся Арэшкін. — Я пісьмо раз у месяц пішу.

Баючыся, што няўрымслівы Бушыла i тут выкажа сваё падазрэнне, якое выказаў учора Сяргею, а сёння за снеданнем усім Касцянкам i яму, Лемяшэвічу, Міхась Кірылавіч паспяшаўся перавесці яго ўвагу на іншае. Бушыла зразумеў i, нічога не адказаўшы, выйшаў з настаўніцкай.

— Наш Адам устаў не з той нагі,— пажартавала Вольга Калінаўна, сама, без падказак, перарабляючы пісьмо. — Я думаю, вось так трэба! — Яна начала чытаць, як напісала.

Цяпер былі прозвішчы Полаза i Раўнапольца, але Лемяшэвіч пачырванеў ад той пахвалы, якая выказвалася ў пісьме асабіста яму, i запярэчыў:

— Зразумейце, таварышы, што вы ставіце ў няёмкае становішча i сябе i мяне. Я — дырэктар, вы — настаўнікі…

— Міхась Кірылавіч праўду кажа, ад пісьма патыхае падхалімажам, — раптам падтрымала яго Марына Астапаўна.

У гэты момант увайшоў Даніла Платонавіч, i ўсе змоўклі. Распрануўшыся, ён абвёў настаўнікаў праніклівым позіркам, нібы жадаючы па вачах адшукаць злачынцу. Вольга Калінаўна падала яму пісьмо.