Крыніцы

— Дзіўна вы выкарыстоўваеце гэты метад, — сказаў Жураўскі, які знарок прыехаў на пасяджэнне бюро, бо пісьмы пра фельетон прыйшлі не толькі ў абком, але i ў ЦК. Гэта i шло не па яго аддзелу, але ён паехаў сам, калі даведаўся. Раман Карпавіч падняў газету з фельетонам. — А каб усё гэта была праўда — вы што ж, не рабілі б вывадаў?

— Таварышы! — Бародка легка паляпаў далоняй сябе па грудзях i сказаў з большай палымянасцю i пераканальнасцю: — Я не ведаў зместу ўсяго фельетона, я меў на ўвазе звычайную заметку.

— Няпраўда! — абурана выгукнуў Стукаў.— Я чытаў табе ўвесь фельетон!

Бародка паціснуў плячамі.

— Не помню. У мяне было бюро. Дарэчы, я не прывык вырашаць справы па тэлефоне.

— Пра нервы ты помніш…

— Пра якія нервы?

— Ты лаяўся, што не даюць спакою, што i без гэтага хапае клопатаў. Я раіў табе палячыць нервы…

— Глупства, палячыце свае, таварыш Стукаў. Фантазія ў вас журналісцкая… Не выдавайце плады сваёй фантазіі за факты… А мне сапраўды не да вашых рэдакцыйных спраў!

Стукаў расхваляваўся яшчэ больш, успацеў, падсунуў да сябе свае паперы, хапаючыся за ix, як за ратунак.

— І не веру я, што ў вас ішло бюро, у прысутнасці людзей так не размаўляюць!..

— Супакойцеся, таварыш Стукаў,— перапыніў яго Жураўскі, які спачатку ўважліва слухаў спрэчку паміж імі.

Стукаў зноў адсунуў паперы i выцер лысіну. Бародка злосна кінуў яму:

— Вам хочацца зваліць з хворай галавы на здаровую…

— Галовы аднолькавыя, — заўважыў сакратар абкома i сурова спытаў: — У вас усё, таварыш Бародка?

Арцём Захаравіч здзіўлена паглядзеў на Малашанку i сеў на месца.

Цяпер Лемяшэвічу нарэшце было ясна, як i чаму з'явіўся фельетон. Але пасля гэтага яшчэ больш захацелася даведацца, хто ж аўтар. Хто напісаў гэты паклёп? Чаму так хітра замаскіраваўся?

Пра гэта ён i сказаў. Сказаў, што цяпер не сумняваецца, што пісалі не двое, a адзін, i што чалавек гэты ў ix калектыве, у Крыніцах, i што тыл такі — страшны, бо калі ён навучыўся так маскіравацца, то напэўна напісаў не адну ананімку, узвёў паклёп не першы раз. Пра свае адносіны з Бародкам ён змаўчаў, палічыў нетактоўным гаварыць пра ix тут, толькі сумленна расказаў пра факт выпіўкі ў краме, які зноў успомніў Бародка, i заўважыў, што сакратар райкома меў даволі часу, каб разабрацца ў гэтым факце. Інструктар абкома адразу разабраўся папартыйнаму, з улікам усіх акалічнасцей. Нельга кіраўніку бясконца папракаць падначаленага за невялікую памылку. Магчыма, што такія папрокі i далі нейкаму паганцу падставы ўзвесці паклёп.

Пакуль Лемяшэвіч гаварыў, Бародка не ўзнімаў галавы, працягваючы рысаваць на паперы вялікія пакручастыя літары. Але калі Лемяшэвіч скончыў, ён глянуў на яго i прыветліва ўсміхнуўся, як бы ўхваляючы ўсё тое, што ён сказаў.

Гаварылі члены бюро, i ўсе моцна крытыкавалі газету i намесніка рэдактара, які тры месяцы замяшчаў хворага рэдактара, крытыкавалі заганны кабінетны стыль работы, успаміналі іншыя памылковыя выступленні газеты.

— У вас жа, таварыш Стукаў, дайшло да таго, што гэты «лепшы» ваш карэспандэнт Курловіч, не выходзячы з уласнай кватэры, даваў пісьмы аб уборцы з Святлоўскага раёна. А на самай справе ён паўгода не быў там! — гаварыў сакратар абкома па прапагандзе. — А, як стала відаць, гэта i ваш стыль работы. І вы збіраеце матэрыял па тэлефоне!

Стукаў сядзеў, панурыўшы галаву, i маўчаў.

Бародку краналі мала, хто-ніхто, між іншым, рыкашэтам, як кажуць. І ён зноў сядзеў, закінуўшы рукі за спінку крэсла, спакойны, самаўпэўнены, глядзеў на выступаючых i зрэдку ў знак згоды ківаў галавой.

Падняўся Малашанка, звыклым жэстам прыгладзіў валасы, напісаў чырвоным алоўкам на паперы нейкія лічбы i пачаў гаварыць, без адступленняў, як некаторыя, без тэарэтычных абгрунтаванняў — адразу аб справе.

— Тут правільна гаварылі аб рэдакцыі, аб стылі работы. Я не буду паўтарацца. Ясна. Газета, наша газета, таварышы, орган абкома — удумайцеся ў гэта! — узвяла паклёп на трох сумленных камуністаў. Гэта выклікала рашучы пратэст інтэлігенцыі, калгаснікаў, вучняў. Пісалі калектыўна i па адным, у рэдакцыю i ў абком… Вось яны, пісьмы! — Ён узяў стос аркушаў з вучнёўскіх сшыткаў i канвертаў, змацаваных сашчэпкай. — Яны — сведчанне, як жыва, з якой актыўнасцю рэагуюць простыя працаўнікі на выступленні друку. Падумайце аб гэтым, таварыш Стукаў. Абмяркуйце пісьмы ў сябе ў рэдакцыі. Але, іменна абмяркуйце! Аднак я хачу сказаць пра іншае… Пра таго, па чыёй віне з'явіўся гэты, з дазволу сказаць, «клеветой», як яго справядліва назвалі ў адным пісьме, — пра вас, таварыш Бародка! — Голас сакратара абкома загучаў сурова.

Бародка прыкметна ўздрыгнуў i ўтаропіў позірк у прамоўцу.

— Вы тут прыкінуліся, што нічога не помніце, што ў вас ішло бюро, што вы вырашалі больш важныя справы. А чалавек, камуніст — для вас гэта не важная справа?.. А каб вам пазванілі, напрыклад, аб арышце Лемяшэвіча, вы таксама адмахнуліся б, санкцыяніравалі б, не ўнікнуўшы ў сутнасць?.. Вы б усё вырашалі «важныя справы»?..

На твары ў Бародкі выступілі чырвоныя плямы.

— Вы забылі, што ўсе справы ў партыі вырашаюцца з людзьмі i для людзей. Няма ў нас спраў абстрактных. А вы, таварыш Бародка, усё робіце толькі ў імя «справы», рэдка думаючы аб людзях.

Прысутныя азіраліся. на Бародку, чакаючы яго рэплік, пратэстаў, бо ведалі, як трапна той умеў даваць гэтыя рэплікі, збіваць прамоўцаў. А з Малашанкам ён звычайна на «ты» — старый дружбакі, i таму наўрад ці разгубіцца Бародка перад ім i зараз. Але, надзіва ўсім, Бародка маўчаў i нават ужо не глядзеў на прамоўцу, a разглядаў свае вялікія чырвоныя рукі, якія ляжалі на стале, на аркушах чыстай паперы. Толысі на лбе ў яго то з'яўляліся, то зноў разгладжваліся маршчыны, ён напружана нешта ўспамінаў. Яго ўразіла адна акалічнасць: словы Малашанкі здаваліся надзіва знаёмымі, недзе ён чуў ix раней. Але калі i ад каго? Ён ніяк не мог успомніць, i гэта перашкаджала яму адразу рэагаваць на закіды сакратара абкома.

— А у гэтым выпадку Бародка проста страціў прынцыповасць i аб'ектыўнасць партыйнага кіраўніка. Ён адпомсціў Лемяшэвічу за крытыку…

Арцём Захаравіч раптам успомніў, хто раней гаварыў такія ж словы, — Валатовіч, i хутка павярнуў галаву, натапырыўся, гатовы кінуцца ў бойку.

— …Лемяшэвіч абураўся некаторымі амаральнымі ўчынкамі сакратара райкома.

— Я пратэстую! — Бародка лягаіуў далоняй па стале.

— Супраць чаго вы пратэстуеце? — рэзка спытаў Малашанка, нахіліўшыся ўперад.

— Вы не маеце права!

— Што? Крытыкаваць вас?

Нехта з членаў бюро заемяяўся. Жураўскі перайшоў ад акна, дзе ён сядзеў дагэтуль, да сакратарскага стала, сеў з боку ад Малашанкі i спакойна сказаў:

— Таварыш Бародка! Не забывайце, што вы на бюро абкома… а не ў сябе ў раёне, дзе, кажуць, вас сапраўды баяцца крытыкаваць. Лемяшэвіч паспрабаваў вось… дык вы пачалі з таго, што хацелі перавесці яго ў другую школу. А прасцей кажучы — выжыць. Не выйшла…

— Абком умяшаўся, — падхапіў Малашанка. — Не, таварыш Бародка, члены бюро павінны ведаць усю падаплёку… І мушу вас папярэдзіць — калі вы не зробіце належных вывадаў, мы вернемся да вашых паводзін… Улічыце. А вы, таварыш Лемяшэвіч, дарэмна тут праяўлялі непатрэбную высакароднасць i не сказалі, як ад вас пазбавіцца хацелі, як вось тут правільна сказаў Раман Карпавіч… Ці таксама збаяліся ўжо? Вы добра пачалі… Так i рабіце далей — рэжце праўду ў вочы. Прынцыповых людзей партыя заўсёды падтрымае! Думаю, таварышы, што ўсё ясна? Прапаную Стукаву i Бародку за страту прынцыповасці аб'явіць вымовы… Ёсць іншыя прапановы?

Стукаў употай уздыхнуў, яўна з палёгкай, i нешта прашаптаў свайму суседу.

Бародка цяжка ўстаў, абапёрся алоўкам на стол, аловак зламаўся, ён са злосцю адкінуў яго.

— Я пратэстую супраць такога рашэння!.. Я член абкома. Я буду скардзіцца ў ЦК.

— Калі ласка. Ваша права, — сказаў Жураўскі.

— Вы навязваецце членам бюро сваю волю. Парушаеце партыйную дэмакратыю! — пагразіў Бародк а невядома каму — Малашанку ці Жураўскаму ці, магчыма, абаім.

— Не ведаў, што ты такі абаронца дэмакратыі,— усміхнуўся Малашанка.