Крыніцы

— Я вёў справу.

— Колькі?

— Што?

— Колькі пасядзеў?

— Ды толькі год.

— «Толькі»? — Раман Карпавіч нейкі момант нерухома глядзеў на Беларыбкіна, па твары Жураўскага расплывалася бледнасць, зверху, ад ілба, уніз, а потым ад шыі ўгору паплыла чырвань, і, калі гнеўным румянцам загарэліся шчокі, ён устаў, цяжка абапіраючыся на стол.

Беларыбкін сядзеў — да яго не даходзіла.

— «Толькі»! «Толькі год»?! — паўтарыў сакратар i раптам грымнуў кулаком па стале. — «Толькі»! «Пара зняць»?.. Вымову пара зняць з яго! Чулі?

Беларыбкін падхапіўся, па-вайсковаму выцягнуўся, лыпаючы вачамі.

— Я з цябе дзесяць год не здыму яе! Мала далі, з партыі трэба гнаць! — Ён рабіў намаганні, каб супакоіцца. — «Толькі»… Ды разумееце вы, што гэта значыць — «толькі год»? Гэта трыста шэсцьдзесят пяць дзён пакут сумленнага савецкага чалавека з-за вашай бяздушнасці! Вы кампраметуеце партыю, органы ўлады! І да вас дагэтуль не дайшло! Вам адзін год «толькі». Колькі ж не «толькі»? Дзесяць?

Жураўскі, відаць, адчуў, што яму не супакоіцца ў прысутнасці гэтага чалавека, i ён рэзка махнуў рукой:

— Ідзіце прэч!

Беларыбкін не сказаў ні слова, павярнуўся на абцасах і, згорбіўшыся, выйшаў.

— Настрой сапсаваў, сукін сын! Такі настрой быў! «Толькі»! Чуў? — Раман Карпавіч, паціраючы лоб, усхвалявана хадзіў па кабінеце. — Ну, усялякіх бачыў, але такога… Не паверыў бы, каб хто расказаў. Што ён — поўны ідыёт, набіты дурань?

— Чорт яго ведае. Але ад такога раўнадушша да чалавека ў мяне мароз па скуры прабег, — сказаў Лемяшэвіч. — У пажарнай, кажаце, зараз? У пажарнай таксама гуманістам трэба быць!

Яны доўга не маглі супакоіцца. Але прыйшлі іншыя людзі з іншымі справамі, i Раман Карпавіч паступова забыўся на гэты непрыемны выпадак. Лемяшэвіч адчуваў, што яму час, як кажуць, i сумленне мець: нельга ж бясконца сядзець у сакратара райкома простым назіральнікам. Але ісці адсюль не хацелася. Хацелася расказаць Раману Карпавічу ўсё, што здарылася ў яго жыцці за апошнія суткі. Калі ішоў сюды — не думаў пра гэта. А цяпер адчуў, што гэта проста неабходна зрабіць: сказаць усё аб'ектыўнаму чалавеку, пачуць яго ўхвалу ці асуджэнне раней, чым прыйдзецца зноў глянуць у вочы Сяргею. Яго палохала думка пра непазбежную i вельмі хуткую сустрэчу з Сяргеем. Што ён скажа яму? Зноў маўчаць, хавацца ў каўнер? A ў Крыніцах, напэўна, усе ўжо ведаюць: падобныя навіны разносяцца з маланкавай хуткасцю, тым больш калі пра ix даведваюцца такія, як Прыходчанка. Але як сказаць Раману Карпавічу? Таксама нялёгкая задача — ні з таго ні з сяго пачаць такую размову ў сценах райкома, паміж дзелавымі размовамі аб старшынях, аб правасуддзі, аб прапагандзе i выхаванні…

Ён выбраў такі момант. Раман Карпавіч пазваніў дадому:

— Даша! На абед чакай госця. Якога? Сама ўбачыш. Праз паўгадзіны будзем.

— Гэта вы пра мяне? Дзякую. Не пайду.

— Далікатныя вы парабіліся. Сяргея пазаўчора ледзь зацягнуў!

— Баюся, Раман Карпавіч. Злачынства зрабіў…— Лемяшэвіч хацеў за жартам схаваць усхваляванасць. Але Жураўскі адразу ўбачыў, што гэта не жарт, a сапраўды нешта сур'ёзнае, i насцярожыўся, напалоханы выпадкам з Беларыбкіным.

— Ажаніўся.

Раман Карпавіч зарагатаў.

— Сапраўды, злачынства! Тры дні назад — нікому ні слова. І раптам… Але чаму табе баяцца Дашы?

— Чаму? Бо ажаніўся я… ведаеце, з кім? — Ён раптам наблізіўся да стала i амаль шэптам, таямнічым i радасным, паведаміў: — З Наталляй Пятроўнай…

— З Марозавай? — Жураўскі ад здзіўлення ўтуліў галаву ў плечы, як бы жадаючы схавацца ад усей гэтай навалы. — Чакай, ні чорта не разумею. Мяне Даша пераконвала, што праз тыдзень Наташа будзе жонкай Сяргея.

— Вось таму i баюся… Яна сватала, а выйшла інакш… Разумееце, усё здарылася нечакана. Я кахаў яе, яна — мяне… Я маўчаў, паважаючы Сяргея. А яна… яна не змаўчала. А Сяргей нічога яшчэ не ведае. Мы разам ехалі, мне варта было сказаць яму, але я не мог, не хапіла адвагі. I цяпер на душы пагана. Не ведаю, як сустрэнуся з ім.

— Але, гісторыя. Як у песні. Сяргею нялёгка будзе, я ведаю яго характар. Але кажуць — сэрца не прымусіш… Хадзем да Дар'і Сцяпанаўны. Яна больш спрактыкаваная ў гэтых пытаннях.

— Не пайду.

— Баішся? — засмяяўся Жураўскі.— Як цябе, такога баязліўца, пакахала такая жанчына?

— Не, не таму, што баюся. А ведаеце, па-мужчынску, не хочацца ў такі час многа гаварыць на гэтую тэму.

— Разумею.

— Паеду да Наташы. А вас прашу, Раман Карпавіч… І Дар'ю Сцяпанаўну… Сяргей, відаць, заедзе да вас, поезд позна прыходзіць… Скажыце яму, пагутарце… падрыхтуйце… Каб не было для яго знянацку… А то ляпне якінебудзь дурань… Каб не так балюча было яму.

— Ну, сілу болю яго нам не ўведаць. Будзем спадзявацца на яго светлы розум. Што ж, ляці. Мае віншаванне i найлепшыя пажаданні Наталлі Пятроўне.

36

Ніколі — ні нават у дзіцячыя гады, ні ў гады поўнай сталасці — у характеры, псіхіцы чалавека не адбываецца такіх раптоўных змен, паваротаў, не мяняюцца так хутка густы i погляды, як у юнацтве. A калі ўлічыць, што кожны юнак i дзяўчына, як правіла, лічаць сябе цалкам сталымі людзьмі i цвёрда вераць у непахіснасць сваіх поглядаў, то можна зразумець, як хваравіта, цяжка перажываюць яны гэтыя нечаканыя змены.

Так здарылася з Раісай. Яна ўвесь час лічыла сябе самай сталай у класе, лічыла, што яна ўсё разумее i ўсё ведае — усе таямніцы жыцця, i што яе аднакласнікі, нават такія, як разумнік Лявон i працаўнік Алёша, — дзеці ў параўнанні з ёй. Яна лічыла, што поўнасцю падрыхтавана, каб уступіць у вялікае i прыгожае самастойнае жыццё, а таму i мае права на дружбу з настаўнікамі.

Не ўмеючы адрозніць паказное ад сапраўднага, яна ўсё ў жыцці i паводзінах Арэшкіна прымала за праявы высакароднасці i інтэлігентнасці. І раптам гэты інтэлігент чытаў чужыя пісьмы. Яна не ведала, якім чынам Аляксеевы пісьмы, большасць з якіх яна адразу ж, прачытаўшы, знішчала, траплялі да яго, але сам факт яе моцна ўразіў. Дагэтуль яе больш хвалявала нелюбоў вучняў да Віктара Паўлавіча, чым яго прыдзіркі да Аляксея: так яму i трэба, няхай не вельмі задзірае нос! І апошняе здарэнне ў класе яе ўсхвалявала толькі ў сувязі з пісьмом, ды яшчэ той адкрытай варожасцю, якую праявілі да яе аднакласнікі. У тое, што Алёша не вернецца ў школу, яна не верыла i мала калі ўспамінала яго;

І раптам гэтыя провады. Усё нарабілі яны. У яе надоўга засталося ў памяці: цішыня, непрыемнае шарканне па падлозе чаравіка кульгавай Ніны; разгублены, спалоханы, непрыгожы, варты жалю Віктар Паўлавіч… Як ён ікнуў i выскачыў! Чаго яна заплакала? Ёй раптам стала шкада сябе. Не, спачатку ёй стала шкада Алёшы, які пайшоў невядома куды сярод зімы, а потым ужо сябе. Таму яна заплакала. А потым гэтая манашка Ніна са словамі (хто яе прасіў лезці не ў сваю справу!): «Я ж ведала, што ты яго кахаеш. Ты проста сама сябе падманьвала. Алёшу нельга не кахаць».

Вось з таго часу i засталіся ў яе душы незразумелы жаль, адчуванне сваёй віны i гэтыя недарэчныя словы, што сказала Ніна. Тады яна пайшла дадому, доўга плакала адна ў хаце i ўвесь час думала пра Алёшу. Уначы таксама думала. А пасля на ўроках, забыўшыся, часта азіралася — ці не сядзіць ён на задняй парце?

Яна пачала пазбягаць Віктара Паўлавіча. Амаль заўсёды, выдумаўшы тую ці іншую прычыну, уцякала з дому, калі да ix прыходзіла Ядвіга Казіміраўна. Ішла на другі канец вёскі да гэтай жа самай кульгавай Ніны, якую не любіла. Але да каго іншага з сябровак ісці не адважвалася. Зрэдку заходзіла да Данілы Платонавіча, калі там не было ні дырэктара, ні доктаркі i калі ўдавалася выдумаць, што ей абавязкова трэба пачытаць тэрмінова якую-небудзь кнігу па літаратуры, гісторыі ці геаграфіі. Аднойчы, калі яна сядзела ў Данілы Платонавіча i чытала крытычны артыкул, стары нечакана спытаў: