Сабачае сэрца

Калі пачарнелы ад вады паркет крыху высах, усе люстры пакрыліся вільготным налётам, перасталі званіць у дзверы, Піліп Піліпавіч у саф'янавых тапачках стаяў у прыхожай.

— Вось вам, Фёдар.

— Шчыра дзякую.

— Пераапраніцеся зараз жа. Ды вось што: выпіце ў Дар'і Пятроўны гарэлкі.

— Шчыра дзякую. — Фёдар патаптаўся, потым сказаў: — Тут яшчэ, Піліп Піліпавіч. Я прашу прабачэння, не адважваюся. Толькі я за шкло ў 7 кватэры… Грамадзянін Шарыкаў каменнямі кідаў…

— У ката? — спытаўся Піліп Піліпавіч і нахмурыўся, як воблака.

— Ды не. У гаспадара кватэры. Ён пагражае ў суд падаць.

— Д'ябал!

— Кухарку іхнюю Шарыкаў абняў, а той яго выганяць пачаў. Ну, пасварыліся.

— Богам прашу, вы мне адразу ж пра такое паведамляйце! Колькі трэба?

— Паўтара.

Піліп Піліпавіч дастаў тры паўрублі і даў Фёдару.

— Яшчэ за такога мярзотніка паўтара рублі плаціць, — пачуўся ў дзвярах глухі голас, — ды ён сам…

Піліп Піліпавіч завярнуўся, прыкусіў губу і моўчкі выпхнуў Шарыкава ў прыёмную і замкнуў яго. Шарыкаў адразу ж загрымеў кулакамі ў дзверы.

— Не смець! — хворым голасам крыкнуў Піліп Піліпавіч.

— Гэта праўда, гэтакага нахабніка я яшчэ не бачыў, — шматзначна сказаў Фёдар.

Барменталь вырас быццам з-пад зямлі.

— Піліп Піліпавіч, прашу вас, не хвалюйцеся.

Энергічны эскулап адамкнуў дзверы прыёмнай, і адтуль пачуўся яго голас:

— Вы што? У карчме, ці што?

— Гэта правільна, — дадаў рашуча Фёдар, — гэта правільна… Ды яшчэ каб аплявуху…

— Ну што вы, Фёдар, — сумна буркнуў Піліп Піліпавіч.

— Зразумейце, шкада вас…

VІІ

— Не, не і не! — настойліва загаварыў Барменталь. — Закладвайце.

— Ну што вы, дальбог, — забурчаў незадаволена Шарыкаў.

— Дзякуй, доктар, а то мне надакучыла ўжо рабіць заўвагі, — ласкава сказаў Піліп Піліпавіч.

— Усё роўна не дазволю есці, пакуль не закладзяце. Зіна, забярыце ў Шарыкава маянэз.

— Як гэта «забярыце»? — засмуціўся Шарыкаў. — Я зараз закладу.

Левай рукой ён засланіў страву ад Зіны, а правай запхнуў сурвэтку за каўнер і стаў падобны на кліента ў цырульні.

— І, калі ласка, відэльцам, — дадаў Барменталь.

Шарыкаў цяжка ўздыхнуў і пачаў лавіць кавалкі асятрыны ў соўсе.

— Я гарэлачкі вып'ю яшчэ, — сказаў з просьбай у голасе.

— А ці не хопіць вам? — пацікавіўся Барменталь. — Апошнім часам вы прыдружылі да гарэлкі.

— Шкада вам? — пацікавіўся Шарыкаў і зірнуў з-пад ілба.

— Глупства гаворыце… — умяшаўся суровы Піліп Піліпавіч, але Барменталь яго перапыніў:

— Не турбуйцеся, Піліп Піліпавіч, я сам. Вы, Шарыкаў, гаворыце глупства, і абурае, што гаворыце безапеляцыйна і ўпэўнена. Гарэлкі мне, вядома, не шкада, ды яна і не мая, а Піліпа Піліпавіча. Проста — гэта шкодна. Гэта — найперш, а другое — вы і без гарэлкі паводзіце сябе непрыстойна.

Барменталь паказаў на заклеены буфет.

— Зінуля, дайце мне, калі ласка, яшчэ рыбы, — папрасіў прафесар.

Шарыкаў тым часам узяўся за графінчык, пакасіўся на Барменталя і наліў у кілішак.

— Тады і іншым трэба прапанаваць, — сказаў Барменталь, — такім чынам: спачатку Піліпу Піліпавічу, потым мне і толькі тады сабе.

Шарыкаў твар варухнула ледзь прыкметная саркастычная ўсмешка, і ён разліў гарэлку ў кілішкі.

— Вось усё ў вас як на парадзе, — загаварыў ён, — сурвэтку туды, гальштук — сюды, ды ўсё «выбачайце», «калі ласка — мерсі», а так, каб па-сапраўднаму, — гэтага няма. Мучыце самі сябе, як пры царскім рэжыме.

— А як гэта «па-сапраўднаму» — дазвольце даведацца?

Шарыкаў наконт гэтага нічога не адказаў Піліпу Піліпавічу, а падняў кілішак і прамовіў:

— Ну, жадаю, каб усе…

— І вам таксама, — крыху іранічна адгукнуўся Барменталь.

Шарыкаў лінуў гарэлку ў рот, паморшчыўся, кавалачак хлеба паднёс да носа, панюхаў, а потым пракаўтнуў, і ў вачах у яго нагарнуліся слёзы.

— Стаж, — коратка і быццам у забыцці прамовіў Піліп Піліпавіч.

Барменталь здзіўлена глянуў на яго.

— Вінаваты…

— Стаж! — паўтарыў Піліп Піліпавіч, горка кіўнуў галавой. — Тут нічога не зробіш — Клім.

Барменталь з вялікай цікаўнасцю востра паглядзеў Піліпу Піліпавічу ў вочы:

— Вы думаеце, Піліп Піліпавіч?

— Нечага гадаць, упэўнены.

— Няўжо… — прамармытаў Барменталь, змоўк, пакасіўся на Шарыкава.

Той падазрона нахмурыўся.

— Sp"ater*… — ціха сказаў Піліп Піліпавіч.

* Пазней (ням.).

— Gut*, — адазваўся асістэнт.

* Добра (ням.).

Зіна прынесла індычку. Барменталь наліў Піліпу Піліпавічу чырвонага віна і прапанаваў Шарыкаву.

— Я не хачу. Я лепш гарэлачкі вып'ю, — твар ягоны заблішчаў, на лбе выступіў пот, ён павесялеў. І Піліп Піліпавіч крыху памякчэў ад віна. Вочы праяснелі, і ён даравальна пазіраў на Шарыкава, чорная галава якога ў сурвэтцы сядзела, як муха ў смятане.

Барменталь жа падмацаваўся, праявіў схільнасць да дзейнасці.

— Ну-с, што мы з вамі будзем рабіць сёння вечарам? — запытаўся ён у Шарыкава.

Той паморгаў і адказаў:

— Лепш за ўсё ў цырк сходзім.

— Кожны дзень у цырк, — дабрадушна заўважыў Піліп Піліпавіч, — гэта ж сумна, па-мойму. Я б на вашым месцы хоць раз у тэатр схадзіў.

— У тэатр я не пайду, — непрыязна адазваўся Шарыкаў і скрывіў рот.

— Іканне за сталом адбівае ў іншых апетыт, — машынальна паведаміў Барменталь. — Прабачце, а чым не падабаецца вам тэатр?

Шарыкаў паглядзеў у пусты кілішак, нібы ў бінокль, падумаў і адтапырыў губы.

— Дурата… Гавораць, гавораць… Контррэвалюцыя адна.

Піліп Піліпавіч адкінуўся да гатычнай спінкі крэсла і зарагатаў гэтак, што ў ягоным роце заблішчала ўся залатая агароджа. Барменталь толькі галавой пакруціў.

— Вы б прачыталі хоць што-небудзь, — прапанаваў ён, — а то ведаеце…

— Ужо і так чытаю, чытаю… — адказаў Шарыкаў і драпежна хутка наліў сабе паўшклянкі гарэлкі.

— Зіна, — трывожна закрычаў Піліп Піліпавіч, — забяры, дзетка, гарэлку. Больш яна не патрэбна. Што ж вы чытаеце?

У ягонай галаве раптам мільгнуў малюнак: нежылы востраў, пальма, чалавек у звярынай шкуры і каўпаку. «Трэба будзе Рабінзона…»